امروز میخواهم شما را با پروژهای آشنا کنم که برای من بسیار عزیز و ارزشمند است؛ پروژهای که تنها هدفش گشودن درهای زیبایی شعر فارسی به روی کسانی است که فارسیزبان نیستند.
اما پیش از آنکه وارد جزئیات شوم، مایلم کمی دربارهٔ پیشزمینهٔ این پروژه و انگیزههای نهفته در پسِ آن سخن بگویم.
در سه سال گذشته، افتخار همکاری با شما، دوستان ایرانیام، و همچنین اعضای تیم «همکاران گنجور» در تلگرام را داشتهام و از نزدیک شاهد تأثیر شگفتانگیز گنجور بر جامعهٔ ایران بودهام؛ تأثیری که حقیقتاً تحسینبرانگیز است.
گنجور چیزی است که مردم را گرد هم میآورد و آنان را شیفتهٔ شعر میکند. دیدن این پیوند با حکمت جاودانِ شاعران بزرگ، واقعاً دلگرمکننده و امیدبخش است و روحی تازه به زندگی انسان میبخشد. خوشبختانه این تأثیر را از نزدیک تجربه کردهام و خودم نیز عمیقاً از آن اثر پذیرفتهام.
اما وقتی به وضعیت شعر در پاکستان نگاه میکنم، متأسفانه هیچ نمونهای همسنگ گنجور برای مخاطبان پاکستانی وجود ندارد. مردم اینجا آشنایی چندانی با شعر فارسی ندارند. البته ما از طریق شبکههای اجتماعی «زندهرود»، اشعار فارسی علامه اقبال را همراه با ترجمه و دکلمه منتشر میکنیم و مخاطبان نیز ارتباط خوبی با آن برقرار میکنند (ویدئوهای ما ماهانه حدود ۳۰۰ هزار بازدید دریافت میکنند)، اما این تجربه کاملاً متفاوت است و به هیچ وجه قابل مقایسه با گنجور نیست.
بارها تلاش کردهام مردم را با گنجور آشنا کنم، اما متأسفانه مانع زبان باعث شده است که استفاده از آن برای بسیاری دشوار باشد. منوها، توضیحات و بخشهای مختلف وبسایت گنجور همگی به زبان فارسی هستند و همین موضوع لذت بردن آسان از زیبایی شعر فارسی را برای مخاطبان غیرایرانی دشوار میکند. کسانی که تازه میخواهند وارد دنیای شعر فارسی شوند، در آغاز این مسیر به راهنمایی و همراهی نیاز دارند.
به همین دلیل، ما در زندهرود پروژهای تازه را آغاز کردهایم تا درهای شعر فارسی را به روی مخاطبان غیرفارسیزبان، آن هم به زبانی که میفهمند، بگشاییم. در نخستین گام، وبسایتی کاملاً اردوزبان و اختصاصیافته به شاعران فارسی راهاندازی کردهایم و انشاءالله طی چند ماه آینده نسخهٔ انگلیسی آن را نیز منتشر خواهیم کرد.
تجربهٔ ما نشان داده است که بیشتر مخاطبان تازهوارد معمولاً با پنج چالش اصلی روبهرو هستند:
نخست اینکه باید با شاعر آشنا شوند؛ زیرا این آشنایی به برقراری ارتباط عمیقتر با شعر کمک میکند.
دوم اینکه باید بتوانند بهآسانی در وبسایت گردش کنند و بخشهای مختلف آن را به زبان خودشان، نه فارسی، پیدا کنند.
سوم اینکه لازم است ترجمهٔ اشعار را در اختیار داشته باشند.
چهارم اینکه در کنار ترجمه، متن اصلی فارسی را نیز بتوانند بخوانند.
و پنجم اینکه اگر دکلمهٔ فارسی شعر نیز در دسترس باشد، برای مخاطبان غیرفارسیزبان بسیار سودمند خواهد بود. برای خود من، در طول سه سال گذشته، ارزشمندترین بخش گنجور همین دکلمهها بودهاند؛ زیرا کمک بزرگی کردند تا شعرها را بهدرستی بخوانم.
با در نظر گرفتن همین نیازها، نسخهٔ اردوِ وبسایت زندهرود را راهاندازی کردیم؛ وبسایتی که دقیقاً این امکانات را در اختیار کاربران قرار میدهد: ترجمهها، تجربهای کاملاً اردوزبان از وبسایت، و دکلمههای اشعار.
ما برجستهترین شاعران کلاسیک زبان فارسی را برگزیدیم و در کنار آنها، چند شاعر را نیز که در شبهقاره شهرت فراوانی دارند، انتخاب کردیم. سپس ترجمههای اردو و انگلیسی آثارشان را همراه با فایلهای صوتی دکلمه به وبسایت افزودیم. دربارهٔ فایلهای صوتی نیز، زمانی که فایلهای صوتی گنجور در دسترس نبود، خوششانس بودم که نسخهای از ضبطهای گنجور را در یک سکوی متنباز پیدا کردم، آنها را دانلود کردم و به آثار مربوطه پیوند دادم.
در مورد متن فارسی نیز، توانستم با استفاده از APIهای بسیار ارزشمندی که شما در اختیار همگان قرار دادهاید، پایگاه دادهٔ خودم را ایجاد کنم، ترجمهها را به متن اصلی متصل سازم و فایلهای صوتی را نیز با فایلهای همگامسازی (Synchronization) مرتبط کنم.
از آنجا که شما با سخاوت تمام، دادههای گنجور را بهصورت متنباز منتشر کردهاید، این امکان برای من فراهم شد که با اطمینان خاطر، وبسایت را بر پایهای مستحکم از متن فارسی و دکلمهها بنا کنم. سپس بر روی این زیرساخت، ترجمهها و بومیسازی موردنیاز مخاطبان محلی را افزودیم.
استقبال مردم اینجا از وبسایت فوقالعاده بود. واقعاً نمیتوانم با کلمات توصیف کنم که تا چه اندازه از این پروژه تمجید کردند؛ زیرا این وبسایت دریچهای به جهانی کاملاً تازه را به روی آنان گشود.
از همین رو، خود را وامدار آن تلاش شگفتانگیز، ارزشمند و ستودنی میدانستم که شما طی پانزده تا بیست سال گذشته انجام دادهاید. به همین دلیل، برای قدردانی از زحمات شما، صفحهای اختصاصی در وبسایت ایجاد کردهایم که در آن، گنجور را معرفی کردهایم، شیوهٔ فعالیت آن را توضیح دادهایم و شرح دادهایم که طی سه سال گذشته چگونه با گنجور همکاری داشتهایم. این، ادای احترامی کوچک از سوی ما به همهٔ شماست.
علاوه بر این، تلاش کردهایم تا حد امکان همهٔ الزامات استفاده از دادههای متنباز گنجور را رعایت کنیم. برای هر شعری که متن آن را از گنجور گرفتهایم، پیوندی آشکار و مستقیم به گنجور قرار دادهایم. گمان میکنم نزدیک به ۴۰ هزار شعر را وارد کردهایم و اکنون در صفحهٔ هر شعر، پیوندی به گنجور وجود دارد.
دربارهٔ اشعار فارسی علامه اقبال نیز، متأسفانه در متن و همچنین در سازماندهی و دستهبندی داخلی اشعار، خطاهای فراوانی وجود داشت و ناچار شدیم زمان و تلاش زیادی صرف اصلاح آنها کنیم. در این زمینه پیشرفت قابل توجهی داشتهایم و توضیحات آن را نیز بهطور مفصل در وبسایت آوردهایم، اما این کار هنوز بهطور کامل به پایان نرسیده است. هنگامی که کاملاً مطمئن شویم محتوای موجود صددرصد با نسخههای اصلی کتابها مطابقت دارد، بیتردید این دادهها را در اختیار شما نیز قرار خواهیم داد تا بتوانید متن گنجور را نیز بهبود ببخشید. از آنجا که تعداد خطاها بسیار زیاد بود، اصلاح تکتک آنها مستقیماً در گنجور برای من امکانپذیر نبود. امیدوارم در آینده راهکاری برای انجام این اصلاحات بهصورت دستهای (Batch Process) پیدا کنیم.
و در پایان، گمان میکنم الهامبخشترین جملهای که از گنجور آموختیم، این بود:
«دگران کاشتند و ما خوردیم، ما بکاریم و دیگران بخورند»
ما در وبسایت خود نیز اعلام کردهایم که عمیقاً به این شعار باور داریم. بنابراین، تمام دادههایی که تولید میکنیم—چه ترجمهها و چه اصلاحات و بهبودهایی که بر پایهٔ دادههای گنجور انجام میدهیم—آنها نیز بهصورت متنباز منتشر خواهند شد و انشاءالله در آینده از طریق API در اختیار همگان قرار خواهند گرفت.
تصاویری از این کار بزرگ را ببینید (برای آن که محتوا قابل درک شود در بعضی تصاویر از نسخهٔ ترجمهشده توسط سرویس ترجمهٔ گوگل استفاده شده):
در صفحهٔ اول چند اثر برگزیده و درصد فایلهای صوتی در دسترس و درصد ترجمهٔ اردو و انگلیسی در دسترس از آن اثر مشخص شده است.
زنده رود و گنجور: یک همکاری تاریخی در ترویج میراث ادبی فارسی
زنده رود افتخار بینظیر همکاری در بسیاری از زمینهها با «گنجور»، معتبرترین پایگاه شعر فارسی در سطح جهان، را دارد.
مقدمهای بر گنجور و یک انقلاب آرام
گنجور یک وبسایت معتبر شعر فارسی است که انقلابی خاموش اما بسیار مؤثر در ترویج شعر فارسی در سراسر جهان به وجود آورده است. بنیانگذار آن، حمیدرضا محمدی، یک مهندس نرمافزار مشهور است که به دلیل خدمات فداکارانهاش، «زاهد» دنیای شعر دیجیتال نیز نامیده میشود. گنجور فقط یک وبسایت نیست، بلکه پلتفرمی با حدود دوازده نرمافزار تحت پوشش خود است که این امکان را برای فارسیزبانان از سراسر جهان فراهم میکند تا میراث ادبی مشترک خود را در یک مکان مشاهده کنند، به آن اضافه کنند، خطاها را اصلاح کنند و سپس از طریق سیستمهای متنباز، دادهها را برای هر منظوری به صورت رایگان دریافت کنند. با استفاده از دادههای متنباز گنجور، چندین وبسایت، اپلیکیشن موبایل و سیستمهای هوش مصنوعی جدید به زبان فارسی به وجود آمدهاند.
ایدئولوژی متنباز گنجور
تمام متون، صداهای ضبطشده و بیش از دوازده نرمافزاری که روی خود گنجور اجرا میشوند، کاملاً متنباز هستند و اجازه کامل برای استفاده مجدد از آنها برای اهداف شخصی شما وجود دارد.
گنجور این فلسفه را در صفحه «درباره گنجور» خود به شرح زیر توضیح داد:
به حکم «دگران کاشتند و ما خوردیم، ما بکاریم و دیگران بخورند» گنجور نیز اشعاری را که از منابع دیگر نقل کرده به صورت دورهای و در قالب پایگاه دادههای نرمافزار آزاد و رایگان گنجور رومیزی منتشر میکند تا گروهها و علاقمندان دیگر بتوانند با استفاده از این مجموعه کارهای مشابه گنجور را انجام دهند و در مجموع گامهای بیشتری در جهت انتشار آزاد ادبیات فارسی برداشته شود.
«ضمناً با ارسال خوانش خود به گنجور پذیرفتهاید که اثرتان بدون محدودیت و به طور آزاد چه در کارهای رایگان و چه در کارهای تجاری قابل استفادهٔ مجدد باشد. تنها شرط الزام شده از طرف گنجور ذکر نام گوینده و منبع اولیه است…»
…
به طور مشابه، تمام نرمافزارهای گنجور به صورت متنباز در گیتهاب موجود است که میتوانید آن را اینجا مشاهده کنید.
دیدگاه و اعتقاد زندهرود به ایدئولوژی متنباز
متأسفانه، هیچ پلتفرم متنباز جامع و مبتنی بر جامعهای مانند گنجور برای میراث شاعرانه زبان اردو وجود ندارد. با درک این کمبود، زندهرود فلسفه متنباز گنجور را اتخاذ کرده است. زندهرود قصد دارد سیستمی مشابه برای جامعه اردو ایجاد کند، جایی که ترجمهها و متون تصحیحشده از طریق یک سیستم متنباز برای همه در دسترس باشد.
…
علاقمندان اردو و فارسیزبان با مراجعه به وبگاه زندهرود به نشانی https://www.zinderood.com میتوانند از شکرشکنی طوطیان هند زین قند پارسی که به بنگاله میرود لذت ببرند.
دیشب این کار را کردم و گنجور را موقتاً به یک سرور دیگر انتقال دادم.
نتیجه؟ با وجود این که اتصال سرور به قدیمی به اینترنت قطع نشده بود و همچنان در دسترس بود و ترافیک گنجور و سایتهای جانبی به جاهای دیگر ارسال میشد ترافیک این سرور بلافاصله افت کرد.
این به نظرم ثابت میکند که مصرف ترافیک آن واقعی و مربوط به خود گنجور است و جاسوسافزار یا برنامهٔ دیگری روی سرور باعث این حجم از مصرف ترافیک نشده.
از آنجا که سرور موقت جایگزین مشخصات سختافزاری مناسبی نداشت و گنجور را کند بالا میآورد بعد از اطمینان از سلامت سرور اصلی ترافیک گنجور را روی آن برگرداندم و مصرف ترافیک آن بلافاصله صعودی شد.
نتیجه آن که سرور آلودگی ندارد و فعلاً میتوانیم به مدد بستههای افزایش ترافیک آن را سرپا نگه داریم.
متأسفانه با گذشت مدتی طولانی از وصل شدن اینترنت خانگی، اینترنت دیتاسنترهای داخلی (آنهایی که مربوط به جایی در قم یا جای متصل دیگری نیستند) وصل نشد.
البته گویا این اواخر امکان اتصال کاربر خارجی به آنها در قالب دریافت محتوا فراهم شده اما این ارتباط یک طرفه و منحصر به پروتکلهای خاص است و در نهایت این وضعیت خاص نشانگر آن است که قرار نیست اینترنت روی این دیتاسنترها به شکل نرمال وصل شود و کار کند.
به همین دلیل فرایند انتشار خوانشهای گنجور و همینطور بازبینی و انتشار تصاویر مرتبط با گنجور و گنجینهٔ گنجور مختل مانده بود (چون این فایلها را من روی فضایی داخل ایران نگهداری میکردم و میبایست اتصالی از سرور اصلی گنجور در خارج از ایران به آن فراهم میشد تا فایلهای جدید روی آن کپی شوند).
برای حل مشکل با استفاده از اعتبار اهدایی ابر آروان این فایلها را به سروری خارج از ایران انتقال دادم و روی آن ابزارهای مورد نیاز را نصب و راهاندازی کردم. در این فرایند در اثر اشتباهات فنی من فایل حدود ۵۰ روخوانی پاک و گم شد که مجبور شدم آنها را حذف کنم (صاحبان این خوانشها اعلان حذف آن را دریافت میکنند).
در حال حاضر تنها فایلهای نسکبان روی آن فضای قدیمی داخل ایران نگهداری میشود که بعید میدانم با توجه به محدودیتهای اینترنت ایرانی بشود در کوتاهمدت فکری برای آنها کرد (انتقال همین بخش کوچکتر فایلها قریب به یک هفته در حال انجام بود).
این چند وقت کارم شده نوشتن از مشکلات متعدد پیش آمده ناشی از ترکشهای قطع اینترنت.
۱. ایمیل اصلی گنجور (ganjoor@ganjoor.net) سالهاست که روی سرویسهای گوگل میزبانی میشود. مزیتی که داشته غیر از امکانات سرویس جیمیل و فضای قابل توجه آن، این بوده که مستقل از محل سرور و سیستم عامل گنجور (که اولها وردپرس و لینوکسی بود و بعدها ویندوزی شد) بایگانی تمام ایمیلهای دریافتی و ارسالی روی آن در دسترس بود و با تغییرات سرور گنجور از دست نمیرفت. این سرویس خاص گوگل که رایگان هم بود فکر میکنم اواخر سال گذشته و شاید همزمان با قطعی اینترنت در ایران تغییراتی کرده و از جملهٔ آن تغییرات الزامی شدن ورود دو مرحلهای است. الان هم برای ورود دو مرحلهای شماره تلفنهای ایران را که پیشتر برایش تعریف کرده بودم نمیپذیرد.
البته من به دلیل مشکلاتی که از ابتدا این سرویس داشت (تحریم کاربران ایرانی) کمتر پیش میآمد که مستقیماً از آن استفاده کنم. ایمیلهای آن به طور خودکار به ایمیل شخصی خودم ارسال میشده و میشود و از طریق همان ایمیل امکان ارسال از طرف آن را دارم. از این جهت دسترسیم به آن هیچگاه قطع نشده.
منتهی به دلیل پر شدن فضای ایمیل شخصیم چند وقت پیش تمام ایمیلهای ارسالی به ایمیل گنجور را که پیوست داشتند به هوای آن که به آنها روی ایمیل اصلی دسترسی دارم پاک کردم.
این شده که به دلیل عدم امکان دسترسی به ایمیل گنجور به آن بایگانی دسترسی ندارم و ایمیلهای رسیدگی نشدهٔ آن احتمالاً شامل مجموعههای اشعار تایپ شده توسط کاربران فعلاً رسیدگی نمیشوند.
۲. دسترسی دیتاسنترها به اینترنت هنوز قطع است منتهی اخیراً نظرات هرز عموماً روسزبان روی تازههای گنجور مینشیند. مشخص است از بیرون خصوصاً از سمت روسستان این سایتها در دسترس است منتهی از آنجایی که باید (سرویس ضدهرزنامهنگاری وردپرس موسوم به اکیسمت) دیده نمیشوند. به قول شیخ اجل سگ را گشادهاند و سنگ را بسته. شدت و تعداد هرزنامههای ارسالی آنقدر زیاد شد که تصمیم گرفتم امکان ارسال نظر برای تازههای گنجور را موقتاً ببندم.
مورد اول را به خصوص جهت اطلاع آن دسته از دوستانی که ایمیلی فرستادهاند و هنوز پاسخی از گنجور دریافت نکردهاند نوشتم که بدانند مضاف بر دلایل شخصی، صاحب این ایمیل بهانههای فنی هم برای پاسخ ندادن یا دیر پاسخ دادن دارد. از همهٔ این عزیزان عذرخواهی میکنم.
۱. چند روز بعد از اتصال اینترنت خانگی ایرانیان هنوز اتصال دیتاسنترها به اینترنت برقرار نشده. این البته روالی بوده که در قطعیهای مکرر اینترنت این چند سال همیشه تکرار میشده و دیتاسنترها به طرز عجیبی اولویت آخر قاطعان طریق اینترنت ایران است. مشکلی که این مسئله برای گنجور ایجاد میکند عدم امکان اتصال سرور اصلی گنجور با سرویسدهندهٔ فضای نگهداری فایلهای خوانشهاست (شمارهٔ ۳ در این فهرست). از این جهت انتشار خوانشها نهایی نمیشود و مخاطبان خارج از ایران هم به خوانشهای گنجور دسترسی ندارند.
۲. در خلال قطعی اینترنت دوستی اطلاع داد که امکان پیشنهاد آهنگ از اسپاتیفای در گنجور از کار افتاده. آن زمان نمیتوانستم مسئله را پیگیری کنم. الان نگاه کردم و دیدم که سیاست اسپاتیفای برای استفاده از API جستجو در آهنگها تغییر کرده و از این پس تنها دارندگان حساب پریمیوم امکان استفاده از این قابلیت را دارند. گویا لازم است حساب اسپاتیفای دائماً از یک محدودهٔ جغرافیایی به آن متصل شود و از این جهت من نیاز داشتم که حساب اسپاتیفای مورد استفاده برای اتصال از آلمان (محل سرور گنجور) پریمیوم شود. جستجو کردم و برداشتم این است که در حال حاضر تهیهٔ حساب پریمیوم از این منطقه توسط واسطههای ایرانی ممکن نیست. از این جهت فعلاً این قابلیت گنجور هم از کار افتاده.
۳. مشکل دیگری هم برای حساب توییتر گنجور پیش آمده که به من ایمیل سازمانی استفاده شده به دلیل تغییرات فنی گوگل دسترسی ندارم. از این جهت فعلاً دسترسی و امکان بروزرسانی آن را ندارم.
چند وقت پیش یکی از دوستان نادیدهٔ گنجور پیشنهاد کردند که مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان از اعتبارشان را در ابر آروان به گنجور هدیه بدهند:
مهربانی این دوست نادیده را پذیرا شدم و ایشان پیگیری کردند و نتیجه، افزایش اعتبار من در آروان شد:
پیشتر و همیشه دوستان آروان به گنجور لطف داشتهاند و من پیشتر هم از لطف ایشان بهرهمند شدهام.
با وجود آن که این دوست عزیز علاوه بر عدم ذکر نام خودشان، درخواست نام نبردن از آروان را هم به نقل از این دوستان کرده بودند به نظرم رسید که این درخواست آروان ممکن است ملاحظهای باشد در حق گنجور که نخواهند گنجور در معرض تهمتهای ناروایی که به این شرکت زده شده و میشود قرار بگیرد. از این جهت درخواست دوم را نادیده گرفتم و نام آروان را پنهان نکردم.
۱. هیچ پشتیبانی از فضایی که برای نگهداری تصاویر و خوانشهای گنجور و همینطور محتوای گنجور مورد استفاده قرار میگیرد (شمارهٔ ۲ در این فهرست) نداشتم. پیشتر تلاش کرده بودم روی یکی از سرویسهای داخلی با قالب S3 آمازون از آن یک پشتیبان تهیه کنم. منتهی سرویس استفاده شده به نظرم نابالغ، کند و غیرقابل اعتماد بود. غیر از آن فکر کرده بودم یک فضای مشابه خریداری کنم و فایلها را دو جا آپلود کنم منتهی با پیگیری از ارائهدهندهٔ خدمات متوجه شدم که امکان انتخاب دیتاسنتر متفاوت برای فضای دوم وجود ندارد و در صورت آسیب فیزیکی به دیتاسنتر ممکن است پشتیبان دوم هم از دست برود. تعداد فایلهای نسکبان -به لحاظ تهیهٔ یک پیشنمایش تصویری به ازای هر صفحهٔ pdf- بیش از ۲۰ میلیون فایل میشود و مجموع حجم فایلها بیش از یک ترابایت است (در تصویر بعد حجم کلی شاید به دلیل فشردهسازی درایو حدود ۷۰۰ گیگابایت است). به لحاظ تعداد زیاد فایلِ با حجم کم، تهیهٔ پشتیبان از چنین فضایی بدون در اختیار داشتن یک سرور با فضای مناسب ممکن نبود. حجم پشتیبان پایگاه دادههای نسکبان هم -به صورت فشرده شده- بالغ بر ۵۰ گیگابایت میشود که به دلیل اندازهٔ زیادش پشتیبان جدیدی از آن خارج از سرور نسکبان در اختیار نداشتم. در گام اول یک سرور با دو دیسک اضافی با فضای مناسب ساختم و شروع به پشتیبانگیری از این فایلها و همینطور پایگاه دادهها روی آن کردم. فرایندی که به لحاظ تعداد زیاد فایلها چند روز متوالی طول کشید. با وجود آن که بهروز نگه داشتن این پشتیبان سخت است وجود حتی یک نسخهٔ بیات و قدیمی از آن در صورت بروز فاجعه ضروری است (فاجعهای که یک بار پیشتر در قالب از دسترس خارج شدن دیتاسنتری که فایلها روی یکی از سرورهای آن نگهداری میشود -و البته در نهایت بدون آسیب به فایلهای ما- رخ داده بوده). شاید در آینده برای بهروز نگه داشتن این پشتیبان فکری بکنم (مشکل بهروزنگهداشتن این فایلها فقط در حد افزودن فایلهای جدید نیست، فایلهای قدیمی ممکن است به تشخیص مالکان خوانشها و همینطور ویرایش تصاویر موجود تغییر کنند و ردگیری تغییرات این فایلها آسان نیست).
۲. با قطع اینترنت دیتاسنترها سرویس کنتور فقط امکان ردیابی کاربرانی را داشت که در ایران به اینترنت دسترسی داشتند (خط سفیدها و اخیراً اینترنتپروییها). با استفاده از اعتبار آروان یک سرور اروپایی راه انداختم و به سختی -چون تنها راه ارتباطی با آن VNC با قطعی مکرر بود- روی آن ابزارهای لازم را نصب کردم. فایلهای مورد نیاز برای راهاندازی یک کپی مستقل از کنتور را از طریق فضای ذخیرهسازی آروان (سازگار با S3 آمازون) روی آن منتقل کردم و سپس با استفاده از قابلیتی که CDN شرکت پارسپک ارائه میکند دامنهها را طوری پیکربندی کردم که در خارج از ایران درخواستها را روی سرور آروان و در داخل ایران روی سرور قدیمی پاسخگویی کند. اینطوری کنتور در قالب دو سرور مجزا و بدون ارتباط میتواند به صورت سرجمع تخمین بهتری از بازدیدهای گنجور بدهد. این راه حل قطعاً موقتی است و اگر اینترنت ایران وصل شود کل ترافیک را به سرور داخلی منتقل میکنم.
۳. با استفاده از فضای ذخیرهسازی آروان که روی خارج و داخل در دسترس بود پشتیبان تازهای از پایگاه دادهها و اطلاعات گنجور تهیه و گنجور آفلاین را بهروزرسانی کردم.
۴. خوانشها و تصاویر روی دامنهٔ i.ganjoor.net را از ایران به سروری روی آروان در خارج از ایران منتقل کردم.
در نهایت پس از چند روز از دسترس خارج ماندن گنجور و هنگامی که پیگیریهای دوستان و همراهان قدیمی گنجور نشانه از نگرانیهای جدی داشت با خرید پهنای باند گنجور مجدداً در دسترس قرار گرفت.
امروز پیگیری کردم و مشکل گواهینامهٔ ssl دامنهٔ خوانشها و تصاویر گنجور هم با خرید یک گواهینامهٔ چنددامنهای حل شد.
دوستان متعددی نسخههای جایگزینی برای گنجور راهاندازی کردهاند که از جملهٔ آنها ققنوس کار جناب تایماز رهبر است.
من فکر نمیکردم که قطعی اینترنت در ایران انقدر طولانی شود. با این فکر که این قطعی ممکن است بسیار طولانیتر از طولانی یا شاید دائمی بشود یک نسخهٔ آفلاین از گنجور را هم در نشانی offline.ganjoor.net در دسترس گذاشتم.
سایت گنجور از حدود سه روز پیش از دسترس خارج شده است. علت این مسئله مصرف بالا پهنای باند (روزانه به طور متوسط ۷۰ گیگابایت آپلود، در مجموع ۲ ترابایت آپلود در مقابل چند گیگابایت دانلود) بوده که از محدودیتهای تعریف شده توسط ارائهدهندهٔ خدمات روی این پلن سرور بالاتر بوده و سرور تا شروع ماه بعد مسدود شده است.
گردانندهٔ گنجور از آغاز قطعی اینترنت در ایران به گنجور دسترسی نداشته. بررسی علت این مصرف بالا (که مسبوق به سابقه هم بوده) نیازمند دسترسی به سرور با سرعت معقول است که فعلاً فراهم نیست. در صورتی که ارتباط اینترنتی عادی میبود احتمالاً سرور را موقتاً به سرور پشتیبان ایران گنجور منتقل میکردیم و با نصب مجدد سیستم عامل و نرمافزارهای سرور و برگشت گنجور به سرور اصلی اطمینان حاصل میکردیم که این مصرف بالای پهنای باند ناشی از آلودگی نرمافزاری سرور نیست و طبیعیست (پسنوشت: این کار را بعداً انجام دادیم و به همین نتیجه رسیدیم). اما در حال حاضر به دلیل عدم امکان انتقال فایل از سرور اصلی چنین امکانی وجود ندارد.
از طرف دیگر در حال حاضر امکان تأمین هزینههای خرید پهنای باند اضافی برای در دسترس ماندن سرور در مدت باقیمانده هم برای من وجود ندارد (توازن کمکهای مالی دریافت شده با هزینههای سال گذشته در حال حاضر منفی شصت میلیون تومان است و با توجه به سررسید تمدید سرویسهای آتی بالاتر هم خواهد رفت) و نظر به آن که خود من و عمدهٔ کاربران گنجور در ایران به آن دسترسی نداریم هزینههای اضافه را در وضعیت نامناسب مالی شخصی خودم قابل توجیه نمیبینم.
مشکل دیگری نیز چند روز پیشتر برای فضای ذخیرهسازی گنجور که در آن تصاویر و خوانشها و همینطور محتوای نسکبان را نگه میداریم پیش آمده بود و آن این بود که گواهینامهٔ ssl آن به دلیل قطعی اینترنت به شیوهٔ قبل و به صورت خودکار برای دامنههای آن تمدید نمیشد. راه حل ارائه شده توسط میزبان یا تمدید گواهینامهٔ یکی از دامنههای متصل به شیوهای متفاوت و یا خرید یک گواهی چند دامنهای برای همهٔ دامنههای آن بود که باز با توجه به شرایط گزینهٔ اول انتخاب شده و فعلاً محتوای نسکبان قابل مشاهده است (سرور نسکبان داخل ایران است و به این ترتیب کل محتوای آن برای مخاطبانی که به آن دسترسی دارند که مخاطبان داخل ایران باشند در دسترس قرار میگیرد). اما محتوای رسانهای گنجور تا زمان رفع مشکل در دسترس نیست (توضیحات بیشتر راجع به سرورهای گنجور در این نوشته ارائه شده). در ضمن محتوای نسکبان که پیشتر تنها در دسترس کاربران نامنویسیشده بود به دلیل مشکلات نامنویسی (عدم دسترسی کاربران ایرانی به ایمیلهایشان و …) از چند هفتهٔ پیش در دسترس همهٔ بازدیدکنندگان آن قرار گرفته.
در هر حال تا زمانی که اینترنت در ایران قطع است این مشکلات به صورت اساسی قابل حل نیست.
از علاقمندان و پشتیبانان گنجور بابت این وضعیت عذرخواهی میکنم.
دوستان بر طبق راهنمایی که ۱۵ سال پیش (!) نوشتهام (اینجا) همت میکنند و مجموعههای جدیدی را برایم ارسال میکنند. به نظرم رسید که فرایند انتشار این مجموعهها را (آن دستهای را که روی سایت گنجور منتشر میشوند و نه آنهایی را که به دلیل معاصر بودن سخنور فقط از طریق گنجور رومیزی در دسترس قرار میگیرند) مستند کنم تا هم در آینده راهنما و مرجعی برای خود فراموشکارم باشد هم مستند و منبع شاید قابل استفادهای برای دوستان در آینده.
۱. اولین کاری که من در مورد این مجموعهها میکنم آن است که آنها را با گنجور رومیزی باز کنم و ایرادات ساختاری و فنی آنها را برطرف کنم و آنها را مرتب کنم. برای این کار نسخههای متعددی از گنجور رومیزی را روی کامپیوترم دارم که در فایل ganjoor.ini هر کدام مسیر پایگاه دادههای مجزایی برای آنها تعیین کردهام (توضیح بیشتر).
معمولاً نام فایل gdb ارسالی را به ganjoor.s3db تغییر میدهم و آن را جایگزین فایل موجود میکنم و گنجور رومیزی را از آن مسیر باز میکنم.
فهرست کارهایی که میکنم معمولاً شامل اینهاست:
خیلی وقتها بخشبندی مجموعهٔ ارسالی نامنظم است. از طریق زیرمنوهای «بخش جدید» در ویرایشگر یعنی «تغییر ترتیب اشعار بخش» و «تغییر ترتیب زیربخشها» اشعار و بخشها را منتقل و مرتب میکنم.
با ابزارهای «محاسبهٔ حروف قافیه» و «بیقافیهٔ بعدی» در پنجرهٔ «تغییر ترتیب اشعار بخش» میتوانم بعضی غلطهای تایپی یا ساختاری اشعار را پیدا کنم. مثلاً برای غزلها و قصیدهها پیدا نشدن قافیهٔ شعر به معنای غلط تایپی در جایگاه قافیه است یا ممکن است شعر در اصل قالب دیگری داشته باشد (در منوی «ابزارها»ی ویرایشگر «اشکالیاب قافیه» میتواند به پیدا کردن ایراد در اشعار طولانی کمک کند. ویرایشگر امکان چندبندی کردن اشعار و تغییر نوع مصاریع را میدهد.
انتظار میرود بلوکهای پاراگراف متنی برای متون منثور شامل enter نباشند. از منوی «ابزارها» برای رفع این ایراد استفاده میکنم. انتظار میرود که متون منثور حتیالامکان در بخشهای کوتاه در دسترس قرار گیرند. گاهی متون طولانی را با استفاده از ابزارهای ویرایشگر میشکنم. گاهی متون اضافه شده توسط گردآورنده یا مصحح به عنوان بخشی از متن (پاراگراف نثر) در دسترس قرار گرفتهاند. نوع این موارد را به «توضیح» تغییر میدهم (اگر متن حجیم نباشد و من حوصله و وقت داشته باشم).
در گنجور تلاش میکنیم که هر شعر مستقل حتیالامکان نشانی جداگانه داشته باشد. گاهی در مجموعههای دریافتی کل رباعیات یا تکبیتهای یک دیوان درقالب یک شعر تایپ شدهاند. با فرمانهای منوی «ابزارها»ی ویرایشگر آنها را میشکنم.
بعضی اشکالات ساختاری اشکال فنی محسوب میشوند و ساختار صفحات را به هم میریزند. مثلاً هر «مصرع دوم»ی (مصرع سمت چپ در شعرهایی که دوستونی تایپ میشوند) حتماً باید مصرع اولی داشته باشد. این ایرادات را باز با همان منوی ابزارهای ویرایشگر پیدا و رفع میکنم.
یکی از اولویتهای گنجور «جستجوپذیری» است. جستجوپذیری با یکدست کردن متون بالا میرود. مثلاً در متون تایپ شدهٔ فارسی گاهی به دلیل آن که متن با ابزارهای قدیمیتر تایپ شده به جای «ی» استاندارد «ي» عربی با زیردونقطه استفاده شده یا از کاف عربی استفاده شده یا به جای «هٔ» از «ة» استفاده شده یا در متون بخشی از متن نقل قول شده به جای محصور شدن در گیومه در علامت نقل قول انگلیسی محصور شده یا در متن از اعداد انگلیسی استفاده شده. با «جایگزینی در پایگاه دادهها» در منوی ابزارها این مشکلات را حل میکنم (نکتهٔ مهم: این کار گاهی برای بعضی متون مثل تفسیرهای قرآن که متون واقعاً عربی دارند مشکلآفرین است. متأسفانه فعلاً راهکاری برای جلوگیری از لطمه به متون اصیل عربی در این جایگزینیها نداریم، شاید پشتیبانی گنجور رومیزی از برچسب زبان برای بلوکهای متنی این مسئله را حل کند ولی بعید میدانم در آینده انرژی و انگیزهٔ کافی برای اینجور کارها در گنجور رومیزی پیدا کنم).
در گذشته با همان ابزارهای ویرایشگر شعرهای هر بخش را بر اساس قافیه مرتب میکردم. بعداً که درگیر فهرستگذاری متون با منابع چاپی (به شکل دستی و نه خودکار) شدم دیدم که ایجاد تناقض در ترتیب متن با منبع چاپی چقدر کار تطبیق را سخت میکند. ضمن آن که پیشتر هم مثلاً در مورد دیوان ملکالشعرای بهار که اشعار با ترتیب تاریخی مرتب شدهاند دیده بودم که این کار در بعضی آثار اطلاعات بامعنایی را از بین میبرد. در گذشته مرتبکردن بر اساس حروف قافیه در کتابهای چاپی پیدا کردن اشعار را آسان میکرد اما در منابع دیجیتال با وجود ابزارهای جستجو چنین کاری به اندازهٔ قدیم مفید نیست و به خاطر از بین بردن اطلاعات بامعنی که نمونهاش را ذکر کردم مضر هم هست. در انتشار مجموعههای جدید این کار را نمیکنم.
در مورد بخشهایی از مجموعههای ارسالی که عناوین معنیدار نیستند و ترتیبی هستند (شمارهٔ ۱، شمارهٔ ۲ یا …) با ابزارهای ویرایشگر گنجور رومیزی این عناوین را مجدداً تولید میکنم. گاهی این کار اشکالهایی را مثل جا افتادن شعرها یا … را آشکار میکند.
در گنجور بخشها و شاعران و اشعار نامکهای لاتین دارند (مثل hafez، divan و sh1). این نامکها کمک میکنند که نشانی یک بخش ساده، کوتاه و قابل پیشبینی باشد و بتوان بدون مرور سلسلهمراتبی صفحات به یک شعر خاص رسید. برای بعضی عناوین متداول بخشها مثل قصاید و غزلیات در کد گنجور نامکهای لاتین ثابتی وجود دارد. برای غیرمتداولها الگوریتمی برای تولید نامک لاتین وجود دارد که سعی میکنم به آن اتکا نکنم و نامک لاتین مد نظر خودم را با کاراکتر جداکنندهٔ | به انتهای عنوان بخش اضافه کنم. گنجور عنوان را بر اساس این جدا کننده دو بخش میکند و بخش دوم را به عنوان نامک لاتین استفاده میکند.
پس از تکمیل آمادهسازی مجموعه از گنجور رومیزی خروجی میگیرم.
۲. در گنجور رکورد اطلاعاتی سخنور جدید را ایجاد میکنم. در امکانات مدیریتی گنجور این امکان در بخش «سخنوران» در دسترس است. در بیشتر موارد زندگینامه یا شرح احوال شاعر ارسال نمیشود. سعی میکنم با کپی از اولین منبع دم دستی مثل ویکیپدیا و زودن اضافات یک زندگینامهٔ اولیه برای شاعر آماده کنم. در زندگینامهٔ شاعر نام کسی که اثر را برایم فرستاده میگنجانم (مگر این که خود او صریحاً خواسته باشد که نامش عنوان نشود). سال تولد و وفات سخنور را به هجری قمری وارد میکنم چون عموماً برای شاعران کهن معادل شمسی آنها به شکل آماده در دسترس نبوده و قرن زندگی سخنوران عموماً مطابق قرن قمری آنهاست (از عدد تاریخ تولد برای دستهبندی بر اساس قرن در صفحهٔ اول گنجور و از زادگاه آنها برای نقشهٔ گنجور استفاده میشود).
۳. اگر برای چهرهٔ شاعر تصویری در دسترس نباشد تصویری با هوش مصنوعی درست میکنم و بعد آن را مطابق یک قالب از پیش آماده برش میدهم.
این اندازه را با نامی مطابق شناسهٔ شاعر در گنجور (id که یک عدد صحیح است) و با پسوند png ذخیره میکنم. این فایل را بعداً در مسیر فایلهای قابل دریافت گنجور رومیزی کپی میکنم تا داخل فایل قابل دریافت گنجانده شود. نسخهٔ کوچکتر آن را با ابعاد ۸۲ در ۱۰۰ پیکسل با قالب gif برای سخنور در گنجور بارگذاری میکنم. معمولاً اصل عکس منبع را در تصاویر چهرهٔ شاعر بارگذاری میکنم.
۴. مجموعهٔ گنجور رومیزی را بارگذاری میکنم. بعد از بارگذاری به صفحات بخشهای ایجاد شده سر میزنم و با توجه به قالب بخش مشخص میکنم که چجور فهرستی (الفبایی با مصرع اول یا دوم یا بیت اول یا فقط عنوان یا عنوان به صورت غیرالفبایی یا …) داشته باشد. صفحات گنجور میبایست عناوین یکتا داشته باشند. بنابراین با ابزارهای گنجور به عناوین در صورت نیاز پیشوند شماره یا شماره بخش را اضافه میکنم.
وزنیابی (اگر کل یک منظومه بر یک وزن نباشد) با استفاده از سرود انجام میشود. بعضی از فرایندهای دیگر مثل شمارش واژگان و ساخت آمارها و مانند آن برای هر بخش جداگانه و به صورت دستی شروع میشود. نام ارسالکننده را در منبع دیجیتال میگنجانم.
برای در دسترس قرار گرفتن سخنور از طریق صفحهٔ اول باید در صفحهٔ سخنوران «گروهبندی بر اساس قرن» را بزنم.
۵. اگر بتوانم منبع چاپی مجموعه را پیدا کنم، اگر در نسکبان نباشد آن را بارگذاری و OCR میکنم. اگر تعداد صفحات آن کم باشد متن را به شکل دستی با نسکبان همگام میکنم اگر نه سعی میکنم با همگامساز خودکار نسکبان آن را همگام کنم که در اغلب موارد خروجی نهایی مطلوب نیست.
۶. مجموعههای قابل دریافت توسط گنجور رومیزی را با تولید مجدد این فایلها که حالا شامل مجموعهٔ جدید میشود بازسازی میکنم و بعد فایلهای epub کتابخانهٔ گنجور را بازسازی و بارگذاری میکنم.
۷. انجام این کارها چند ساعت تا گاهی یکی دو روز (با توجه به مشغلههای دیگر) طول میکشد (در این ایام با اینترنت نیمسوز ایران بعضاً تکمیل این کارها به دلیل عدم دسترسی خودم به گنجور یا عدم دسترسی سرور گنجور به سرور ایران برای کپی فایلهای قابل دریافت برای کاربران در این زمان هم ممکن نمیشود). بعد از این کارها تلاش میکنم وقت بگذارم و نوشتهای در تازههای گنجور دربارهٔ مجموعهٔ جدید بنویسم و آن را در شبکههای اجتماعی گنجور بازنشر کنم. معمولاً آماده کردن چنین نوشتهای نصف روز دیگر هم وقت میگیرد. در کنار اینها ابزارهای این فرایند حاصل سالها کار در اوقات فراغت هستند که انجام آن را ممکن کردهاند و با این حال در بعضی مراحل هنوز مجبورم بعضی کارها را با مراجعه به ابزارهای سطح پایین مثل ویرایش مستقیم پایگاه دادهها یا کپی مستقیم فایلها از طریق ftp نهایی کنم. خودکار کردن فرایندهای دستی و تغییر ابزارها به نحوی که دوستان دیگر بتوانند در این فرایندها مشارکت کنند از برنامههای گذشتهٔ من بوده که مطمئن نیستم فرصت و انگیزهٔ کافی برای انجام آن به این زودیها فراهم شود.
در صحبت از گنجور هر جا بحثش مطرح بوده من -سازنده و گردانندهٔ گنجور- تلاش کردهام آن را بزرگتر از آنچه هست جلوه ندهم. تعبیر «لنگه کفش کهنه در بیابان» به نظرم تعبیر برازندهایست: «آنچه باید باشد» خیلی فراتر از این چیزی است که نامش گنجور است اما متأسفانه در این بیابان جز این لنگه کفش کهنه چیزی نیست که کارراهانداز باشد.
اما اگر قرار به ارزیابی باشد نباید این تعابیر مخاطب را به اشتباه بیندازد. از نگاه بیرونی* گنجور کار و پروژهٔ بزرگی است. خیلی بزرگتر از آن که -جدای از مشارکتهای کاربران- ساخت زیرساخت نرمافزاری آن خروجی کار هرازگاهی و پارهوقت یک نفر بدون بودجه و امکانات مالی یا حتی یک شرکت متوسط با بودجهٔ معقول و چند نفر نیروی انسانی متخصص تماموقت باشد. بزرگ در این حد که اگر روزی اراده کنند و با تکیه بر دریای بیساحل بودجهها و «همت»های حکومتی و دولتی بخواهند رقیب یا جایگزین آن را بسازند به نظر من -با این سابقهای که از پیشبرد پروژههای نرمافزاری به اصطلاح «ملی» دیدهایم- قطعاً نمیتوانند!
* از نگاه بیرونی تعبیری است که برای تغییر نقش از عامل به ناظر به کار میبرم: فرض میکنم من سازندهٔ گنجور نیستم و مثلاً همانطور که سازندهٔ به فرض دیجیکالا نیستم از بیرون آن را برانداز و بررسی میکنم که اگر قرار به ساخت نمونهای مشابه آن با کیفیت مشابه باشد چقدر کار میبرد.
بگذارید مروری بکنم بر آنچه گنجور را -به نظر من- از هر چه مشابه آن فرض میشود متمایز میکند:
گنجور در کنار یک سایت اینترنتی یک ابزار ویرایشی بازمتن به نام گنجور رومیزی دارد. این ابزار در کنار کارکرد اصلی آن -که فراهم آوردن دسترسی آفلاین به محتوای گنجور باشد- امکان مشارکت کاربران را در گسترش محتوای گنجور فراهم میآورد. گنجور برای ورود اطلاعات و همچنین ایجاد خروجی در قالب گنجور رومیزی برنامهنویسی شده و این ترکیب امکان آن را میدهد که کاربران علاقمند بتوانند به نحو مؤثری در گسترش محتوای گنجور مشارکت کنند. ساخت این ابزار سالها طول کشیده و هر چند از لحاظ طراحی نرمافزاری میتواند آماج انتقادها باشد «کار میکند» و کارهایی میکند که عموم نرمافزارهای بهترطراحیشدهٔ مشتق از آن هنوز نمیکنند.
مجموعهٔ بزرگی از اَبَردادههایی که در گنجور وجود دارد در هیچ جای دیگری در دسترس نیست. مسئله آن است که برخلاف متون گنجور که به گواهی آمار منابع گنجور تا حد زیادی مرهون و مدیون کارهای خارج از گنجور است این ابردادهها عموماً در خود گنجور ایجاد شدهاند. نمونهاش وزنیابی گنجور است که حداقل برای هفتصدهزار بیت گنجور به شکل دستی و توسط خود من انجام شده و بعد از آن نیز در کنار استفاده از ابزار ارائه شده توسط پایگاه سرود به طور مداوم توسط کاربران گنجور در حال گسترش یا تصحیح بوده است. به همین ترتیب ابردادههایی همچون ترانههای مرتبط با اشعار، تصاویر صفحات نسخههای خطی و چاپی مرتبط شده با تک تک اشعار، اشعار مرتبط (مشق شعر)، مکانهای جغرافیایی و … عموماً به شکل دستی و با مشارکت صدها کاربر گنجور و در گنجور جمعآوری شدهاند. ایجاد زیرساختهای لازم برای جمعآوری هر کدام از این ابردادهها از لحاظ تعریف و پیادهسازی معادل یک پروژهٔ بزرگ مستقل در حوزههای علوم انسانی و فرهنگ و ادبیات است که بعضاً هر از گاهی خبر بهرهبرداری از آنها در رسانهها منتشر میشود و پس از مدتی نسخهٔ عملیاتی آنها از دسترس خارج میشود (یا از همان آغاز هم خروجی آنها برای عموم در دسترس و قابل استفاده نیست). نکتهٔ دیگری که در این مورد وجود دارد آن است که بر خلاف زیرساخت انتشار متون گنجور که پیش از آن مشابه آن در نرمافزارهای چندرسانهای مثل درج وجود داشته و گنجور هم با کپی ایدههای آنها ایجاد شده هیچکدام از ایدههای پیادهسازی شده بر اساس این ابردادهها پیشتر مشابهی نداشتهاند و کارهای اصیل و اوریجینالی هستند که عموم آنها در مقیاس جهانی نیز فکر میکنم مشابه نداشته باشند. به عنوان نمونه تصاویر نسخههای خطی پیش از این در سایتهای موزهها و کتابخانههای دیجیتال در دسترس بودهاند. اما چه کسانی سراغ آنها میرفتند؟ آنهایی که به طور ویژه علاقمند به نسخههای خطی بودهاند. گنجور این امکان را فراهم کرده که مخاطب عام با تکیه بر جستجوی متن داخل این نسخهها را ببیند و از آنها لذت ببرد و باید مخاطب این نوشته بداند که لینک کردن هزاران صفحه از این نسخههای خطی و چاپی به شکل دستی و با صرف صدها ساعت کار عمدتاً توسط گردانندهٔ گنجور انجام شده است.
گنجور هیچگاه بودجه و امکانات مالی در اختیار نداشته. همین کمبود باعث شده که با راهکارهای خلاقانه و با هزینهکرد اندک کارهایی را انجام دهد که انجام آنها در شرایط معقول نیازمند هزینهکرد مبالغ سنگینی میبود. مثلاً اضافه کردن روخوانی اشعار در وضعیت عادی نیازمند خرید حق نشر روخوانیهای ضبط شده توسط ناشران میبود. گنجور با فراهم کردن ابزارهای انتشار برای عموم علاقمندان و ملزم کردن آنها به انتشار آزاد روخوانیهای خود (طبق این دستورالعمل) نبود منابع مالی خود را پوشش داده است. در کنار آن ذخیرهسازی و فرایند انتشار این روخوانیها از نظر نرمافزاری و زیرساخت هزینهبر و گرانقیمت است که گنجور با ایجاد ابزارهای نرمافزاری و استفادهٔ مقتصدانه از امکانات ارزانقیمت آن را ممکن کرده است. نمونه کاری که در نسکبان شده در این زمینه میتواند شاهکار محسوب شود: نگهداری بیش از سی هزار متن PDF به همراه تصاویر پیشنمایش تمام صفحات و متون OCR شده که در تمام مراحل تولید از جمعآوری و پردازش اطلاعات گرفته تا پیادهسازی رابط کاربری نهایی یک پروژهٔ سنگین و شاید نشدنی محسوب میشده است. البته جستجو در این حجم عظیم از منابع نیازمند امکانات سختافزاری و نرمافزاری فوقالعاده قویتری است که چون فراهم نشده در حال حاضر کاربر برای هر جستجو در نسکبان مجبور است دقایقی منتظر بماند.
گنجور دادهها و سورسکدهای خود را به طور کامل منتشر کرده و امکان استخراج تمامی ابردادههای خود را از طریق API فراهم آورده است. این به آن معناست که گنجور نه تنها انحصاری در حوزهٔ کاری خود ایجاد نکرده بلکه تمامی نیازمندیها و پیشنیازهای انجام پروژههای مشابه را بدون محدودیت در اختیار علاقمندان گذاشته است. خروجی این تصمیم و این کار تعداد زیادی برنامه و کار مستقل است که بر اساس کارهایی انجام شدهاند که در گنجور انجام شده است. و برخورد من با این پروژهها آن بوده که در صورت اطلاع از وجود آنها و حائز بودن شرایطی مثل بازمتن یا رایگان بودن کار آنها را در تازههای گنجور معرفی کردهام یا با گذاشتن بنرهای تبلیغاتی زیر صفحات گنجور مخاطبانشان را به سوی آنها سوق دادهام. اما مهمترین کارکرد انتشار بازمتن دادهها و کد گنجور تضمین اثرگذاری آن در آیندهای است که ممکن است گنجور به شکل فعلی آن دیگر در دسترس نباشد.
اگر چه گنجور برای ارضای کنجکاویهای شخصی سازندهٔ آن در زمینهٔ ادبیات ساخته شده اما این کنجکاویها با کنجکاویهای هزاران نفر دیگر مشترک بوده است. کاربران و بازدیدکنندگان گنجور هزاران ساعت روی بهبود و تصحیح و افزودن محتوا به آن وقت گذاشتهاند. آنها در تأمین نیازهای مالی آن شریک شدهاند و به بقای آن کمک کردهاند. سرمایهٔ اجتماعی گنجور که با شریک شدن در آن به انحای مختلف فراهم شده از ثروتهایی است که در زمانی طولانی به دست آمده و دستیابی به مشابه آن لزوماً برای کارهای همراستا و همارز از لحاظ فنی با صرف هزینه حاصل نمیشود. هماینک هر کسی که جای خالی اثری کهن را در عرصهٔ اینترنت احساس میکند و تصمیم میگیرد با صرف زمان و هزینهٔ شخصی آن را در دسترس بگذارد ابزارهای فنی و دسترسی به خیل مخاطبان گنجور انجام چنین کاری را میسر میکند. در انتشار آثار نیز در گنجور نه روی زبان و نه روی محتوا محدودیتی قائل نشدیم و همچون آثار فارسی، آثار ترکی، عربی، کردی و زبانهای محلی متعلق به عرصهٔ فرهنگی ایران را به حق از خود دانستهایم. تلاش کردهایم درگیر بحثهای قومیتی و مذهبی نشویم و میراث فرهنگی و زبانی کهن ایرانی را فارغ از قضاوتی که روی محتوای آنها میشود بدون دستبرد و حذف همانطور که در دسترس گنجور قرار گرفته منتشر کنیم.
گنجور ثروتهای فنی دیگری نیز دارد: رتبهٔ آن در موتورهای جستجو آرزوی هر کارشناس بهینهسازی سایت یا SEO است. موتورهای هوش مصنوعی نیز به آن به عنوان یک مرجع معتبر نگاه میکنند و در پاسخ به سؤالات مرتبط پیاپی به آن ارجاع میدهند. این ثروتها سوقدهندهٔ خیل روزانه نیممیلیونی بازدید آن است که میتواند در یک پروژهٔ سودگرا تبدیل به درآمدی بالا و پایدار شود (که گنجور به دنبال آن نبوده و نیست).
در عرصهٔ جهانی بررسی و مقایسه با آنچه برای زبانها و فرهنگهای مشابه ما شده نیز معنادار است. پروژههایی که یا با اهداف تجاری و با محدودیت برای کاربران رایگان خود ایجاد شدهاند (مثل سایت رکته یا ریخته برای شعر اردو) و یا به پشتوانهٔ مالی شرکتها و دولتها در قالب پروژهها یا شرکتهای ناسودبر اما بودجهبر تأسیس شدهاند و اداره میشوند (مثل سایت الدیوان برای شعر عربی که به پشتوانهٔ مالی گروه فالکون کشور عربستان متکی بوده است) و البته از لحاظ امکانات فنی با وجود امکانات مالی هیچگاه در حد گنجور نبودهاند.
این فهرست را میتوانم ادامه بدهم و در ادامه ابزارهای ریز و درشت گنجور و همینطور پروژههای متعددی که با و بدون مشارکت کاربران در آن انجام شده را مطرح کنم. اما هدف اصلی این نوشته این نیست.
گنجور از ابتدای ایجاد پروژهای ناسودبر بوده و به دنبال کسب درآمد نبوده است. دلیل اصلی این موضوع آن بود که فعالیت تجاری و سودبری مالی را برای آن قیدی میدیدم که امکان کنترل آن را به حکومتی که به انتشار محتوا حساس است میدهد و نمیخواستم با وابسته شدن رزق خودم و احتمالاً جمعی دیگر به آن آزادی خلاصی از قیود آن را -زمانی که کنترلگر بخواهد آن را مطابق امیال مدیران دارای سلیقهٔ متفاوت خود کنترل کند- از دست بدهم.
اما این نبوده که دست حمایت از آن را حتی از سوی نهاد دولتی و حکومتی پس بزنم چون به نظرم این حق آنها بوده که به این طریق نشان بدهند حامی فرهنگ و ادبیات ایرانزمین هستند.
و تصور میکنید تا به حال چند بار این حمایتها شامل گنجور شده است؟
در طول هجده سال موجودیت گنجور جمعاً شاید ۴ بار (دست بالا)، اول بارش در قالب جشنوارهای که آنقدر جایزهبگیر داشت که فرصت نشد نام گنجور بر زبان مجری مراسم جاری شود و جایزهٔ مالی وعده داده شدهٔ آن هم نیاز به مراجعه و پیگیری داشت که من اهلش نبودم (در خبری که بعداً روی خبرگزاری فارس دربارهٔ آن گذاشته شد نام گنجور را با غلط املایی ثبت کردند). بار بعدی در جشنوارهای دیگر رتبهٔ دوم یا سوم را پس از کارهای دیگری به گنجور داده بودند (و البته گویا خود دوستان گنجور را در آن شرکت داده بودند و زحمتی را که میبایست خود من میکشیدم خودشان متقبل شده بودند). میتوانم حضور در تداکس دانشگاه سبزوار را هم از این نوع حساب کنم هر چند آن حضور را مرهون دانشجویان و اساتید آن دانشگاه هستم و بار آخر نیز در رویدادی برگزار شده از سوی حوزهٔ هنری که در آن هم گنجور تقدیرشدهٔ فرعی مراسم بود.
برای حکومتی که بنیان آن بر مذهب و به نوعی فرهنگ بنا نهاده شده و احتمالاً بر همین مبنا بخش بزرگی از بودجهٔ آن صرف نهادهایی از این جنس میشود (که در مقام مقایسه حتی در عرصههایی که مستقیماً در آن فعال بودهاند دستاوردهای متمایزی نداشتهاند) این که موجودیت گنجور انقدر نادیده گرفته شود چه دلیل و چه معنایی دارد؟
در طول رویداد اخیری که در آن از گنجور تقدیر شد استادی ضمن بیانات خود و در اشاره به اشعار ضعیف و تمسخربرانگیز منتشر شده توسط یکی از مقامات عنوان کردند که چرا باید «دیگران» این نقایص و ضعفها را گوشزد کنند؟ «دیگران»! دیگرانی که نه در خارج از ایران سکونت داشتند و نه حتی به صوت آشکارا در صف مخالفان بودند، بعضاً حتی در صف مدافعان قرار دارند. اما «دیگران» بودند.
نکته به نظرم شاید همینجا بوده باشد. من تا به حال این نادیده گرفته شدنها را بیشتر حاصل آن میدیدم که عموم تصمیمگیرندگان و مدیران مجموعهها و نهادهای مرتبط در واقع «غیرمرتبط»ند. آنها به روال ناشایستهسالاری حاکم بر نهادها به جای آن که با کار در این عرصهها به این موقعیتها رسیده باشند، موقعیتهایشان را از سر سفرهٔ محفلهای خودی و خودمانی برداشتهاند، نشانهاش آن که عموماً فارغ از تخصص لازم برای مدیریت نهادی که بر آن مدیر شدهاند به وضوح لباس متفاوتی بر تن دارند. از این جهت در ندیدن آنچه باید ببینند حرجی بر آنها نیست. خصوصاً آن که «تا نگرید طفل کی جوشد لبن؟». وقتی درخواستی برای دیده شدن و التفات دریافت نشده چرا باید ببینند؟ حتی اگر آنچه را ندیدهاند به نوعی بزرگترین پروژهٔ ادبی و فرهنگی بیست سال اخیر بوده باشد.
این نیست که آن نباشد ولی فقط آن هم نیست. بخشی از این دیده نشدنها حاصل «دیگران» پنداشتن امثال ماهاست. دیگرانی که برای انجام کارهایشان تأییدیه نگرفتهاند و محتاج تأیید و تصویب بودجه نیستند. در نهایت هم نیاز ندارند که برای انتشار نتایج خردهکارهایشان «جشن رونمایی» برگزار کنند و برای اطلاعرسانی و تبلیغ فعالیتهایشان رسانههای «ملی» را به خدمت بگیرند. از نگاه بیرونی* این «دیگران» آدمهای امنی نیستند. استقلال و عدم وابستگی خطرناک است. هر آن ممکن است این «دیگران» ساکت و مرموز و بیغوغا به صف فریادزنندگان پرغوغا بپیوندند و آن وقت هر کسی که آنها را برکشیده باشد مسئول عواقب ناشی از برکشیده شدن آنها خواهد بود.
این نوشته را نه به عنوان گلایه بلکه بیشتر به عنوان توجیه برای آنهایی مینویسم که این معدود حضورهای گنجور را در رویدادهای برگزار شده از سوی نهادها را برنمیتابند. خواستم مطرح کنم که حضور انگشتشمار گنجور حتی به عنوان تقدیرشدهٔ فرعی در این رویدادها به نوعی به رسمیت شناختن حقی است که این نهادها دارند تا از فعالیتهای فرهنگی و ادبی حمایت کنند. پس زدن آنها توجیهکنندهٔ کمکاری آنهاست و فارغ از اختلافات عقیدتی میبایست زمانی که در این مجموعهها کسی تصمیم شجاعانهای برای تأیید موجودیت آن «دیگران» گرفته نباید پشت آنها را خالی کرد و آنها را در برابر مدیرانشان که احتمالاً جور دیگری فکر میکنند ضایع و کمقدر کرد. راه امنتر برای این نهادها آن است که منتظر بمانند تا این «دیگران» از عرصهٔ حیات حذف شوند و آن وقت -زمانی که قطعاً استقلال فکری و عملی آنها خطری بالقوه محسوب نمیشد- بارها و بارها در همایشها و رسانهها قدرنادیدگی آنها را در دوران زندگانی جبران کنند.
در نهایت هدف دیگری که از طرح گلایهوار این کمتوجهی به گنجور داشتم آن بود که نشان بدهم وقتی گنجور با این ابعاد اینطور قدرنادیده میماند حساب کار آن پروژههای متکی به زحمات یک یا چند نفر را بکنید که زمینهای کاملاً تخصصی و کممخاطب مثل زبان و لهجه و ادبیات و آداب و رسوم محلی منطقهای کمجمعیت را برای کارشان برگزیدهاند و عموماً تنها با تکیه بر همت و تلاش شخصی آنها را پیش میبرند.
شاید اگر تصمیمگیرندگان و مدیرانمان آدمهای باهوشتری بودند متوجه میشدند که آنچه ایران را برای جهانیان جالب توجه میکند پشتوانهٔ تاریخی و فرهنگی آن است نه ویژگیها و توانمندیهای دیگری که مشابهش را دیگران عموماً بهتر و بیشتر از ما دارند و درک این حقیقت میتوانست باعث شود که کارهای بزرگ و کوچک مستقل در این عرصه قدرنادیده و حمایتنشده نمانند.
