جستجوی معنایی چگونه به گنجور اضافه شد؟ — بخش ۱: مبانی embedding و آماده‌سازی دادهٔ سطح شعر

پاسخ دهید

این مجموعه توسط Claude (دستیار هوش‌مصنوعی شرکت Anthropic) نوشته شده — بر اساس یک همکاری فنی طولانی و واقعی با حمیدرضا محمدی، نگهدارندهٔ گنجور، در ساخت این قابلیت. جزئیات، دستورها، و اعدادی که در این متن می‌بینید، همه از همان روند واقعی توسعه گرفته شده‌اند، نه نمونه‌های ساختگی.

چرا اصلاً به جستجوی معنایی نیاز داشتیم؟

جستجوی معمولی گنجور بر پایهٔ تطابق کلمه‌به‌کلمه کار می‌کند. اگر بنویسید «بی‌وفایی دنیا»، فقط شعرهایی را پیدا می‌کند که دقیقاً همین کلمه‌ها را داشته باشند. اما شعری که دقیقاً همین مضمون را دارد ممکن است هیچ‌کدام از این کلمه‌ها را نداشته باشد — مثلاً با استعاره یا زبانی متفاوت همین معنا را بیان کرده باشد.

جستجوی معنایی این مشکل را حل می‌کند: به‌جای مقایسهٔ کلمه‌ها، معنای متن جستجوشده را با معنای هر شعر مقایسه می‌کند.

embedding چیست؟

ایدهٔ اصلی ساده است: یک مدل هوش مصنوعی را طوری آموزش می‌دهند که هر متن (یک جمله، یک پاراگراف) را به یک بردار عددی تبدیل کند — مثلاً ۱۰۲۴ عدد اعشاری. این تبدیل طوری انجام می‌شود که متن‌هایی با معنای نزدیک به هم، بردارهای نزدیک به هم هم داشته باشند؛ و متن‌هایی با معنای متفاوت، بردارهای دورتر از هم.

«نزدیکی» دو بردار معمولاً با یک معیار ریاضی به نام شباهت کسینوسی (cosine similarity) سنجیده می‌شود — عددی بین ۱- تا ۱، که هرچه به ۱ نزدیک‌تر باشد یعنی دو بردار (و به تبع آن، دو متن) از نظر معنایی به هم نزدیک‌ترند.

پس کل ایدهٔ جستجوی معنایی این است: 1. از قبل، برای هر شعر (یا بخشی از آن) یک بردار عددی بسازیم و ذخیره کنیم. 2. وقتی کاربر عبارتی تایپ می‌کند، همان عبارت را هم به یک بردار تبدیل کنیم. 3. بردار عبارت کاربر را با تمام بردارهای ذخیره‌شده مقایسه کنیم و نزدیک‌ترین‌ها را نشان دهیم.

وقتی جمله‌ای تایپ می‌کنید، دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟

فرض کنید کاربری این جمله را تایپ می‌کند: «شعری در مورد بی‌وفایی دنیا پیدا کن». سؤال طبیعی این است: آیا مدل واقعاً کل این جمله را «می‌خواند»، یا اینکه یک سری کلمهٔ اضافی (مثل «شعری»، «در مورد»، «پیدا کن») را کنار می‌گذارد و فقط «بی‌وفایی دنیا» را نگه می‌دارد؟

پاسخ این است که در این سامانه، در واقع سه مکانیزم کاملاً جدا از هم درگیرند — و قاطی‌کردن این سه‌تا باعث سوءتفاهم دربارهٔ اینکه سامانه دقیقاً چه‌کاری می‌کند می‌شود:

۱. مدل Qwen کل جمله را می‌خواند — چیزی از قبل حذف نمی‌شود

جملهٔ «شعری در مورد بی‌وفایی دنیا پیدا کن» عیناً و کامل به مدل داده می‌شود، با تمام کلمه‌های اضافی‌اش. مدل هیچ کلمه‌ای را صریحاً حذف نمی‌کند؛ فقط یک بردار برای کل جمله می‌سازد. اینکه کلمه‌های اضافی در آن بردار نهایی چقدر «وزن» داشته باشند، خودش نتیجهٔ ضمنی چیزی است که مدل در دوران آموزشش یاد گرفته — نه یک قدم صریح حذف کلمه. همین بردار است که تصمیم می‌گیرد اصلاً کدام شعرها به عنوان نتیجه برگردند.

۲. جدا از آن: یک تطبیق سادهٔ متنی تشخیص می‌دهد آیا نام شاعر یا کتابی گفته شده

اگر جملهٔ کاربر شامل «حافظ» یا «شاهنامه» باشد، یک مکانیزم کاملاً جدا و سادہ‌تر (نه هوش مصنوعی، فقط مقایسهٔ رشتهٔ متن با فهرستی از نام‌های شناخته‌شده) این را تشخیص می‌دهد و جستجو را به همان شاعر/کتاب محدود می‌کند. این مرحله هیچ ربطی به مدل Qwen ندارد؛ فقط جستجوی متنی ساده است، که به‌صورت موازی و مستقل اجرا می‌شود.

۳. باز هم جدا: یک فهرست کلمات توقف (stopword) وجود دارد — اما فقط برای یک کار کاملاً متفاوت

بله، در این سامانه یک فهرست از کلمات پرتکرار و کم‌معنا («شعری»، «در مورد»، «پیدا کن» و مشابه) وجود دارد که حذف می‌شوند — اما این حذف فقط برای یک کار کوچک‌تر و بعدی استفاده می‌شود: تشخیص اینکه از داخل یک شعرِ از قبل پیداشده، کدام بیت را به‌عنوان پیش‌نمایش نشان بدهیم. این مرحله کاملاً بعد از مرحلهٔ ۱ و مستقل از آن اجرا می‌شود؛ در انتخاب اینکه کدام شعرها اصلاً نتیجه باشند هیچ نقشی ندارد.

پس پاسخ کوتاه: بله، مدل واقعاً کل جمله را می‌خواند و یک بردار معنایی واقعی از آن می‌سازد — این یک ترفند «حذف کلمات کلیدی» نیست که لباس هوش مصنوعی پوشیده باشد.

این مدل واقعاً «می‌فهمد» یا فقط شباهت متنی پیدا می‌کند؟

این سؤال را با یک مثال سخت‌تر بررسی کنیم: «در کدام شعرهای حافظ به داستان‌های شاهنامه اشاره شده؟»

این جمله را به دو بخش تقسیم کنیم، چون سرنوشت کاملاً متفاوتی دارند:

«شعرهای حافظ» — این بخش قابل‌اعتماد کار می‌کند. «حافظ» با همان مکانیزم تطبیق متنی سادهٔ بالا تشخیص داده می‌شود و جستجو به شعرهای او محدود می‌شود. این اصلاً یک سؤال «فهمیدن» نیست، فقط یک تطبیق مکانیکی سرراست است.
«به داستان‌های شاهنامه اشاره شده» — اینجا باید صادق بود و ادعای بیش‌ازحد نکرد. مدل Qwen هیچ‌وقت متن اصلی شعر را نمی‌بیند — فقط و فقط خلاصهٔ نوشته‌شده با هوش مصنوعی (PoemSummary) را می‌بیند. پس اینکه این بخش کار کند یا نه، کاملاً بستگی دارد به اینکه آیا آن خلاصه به‌صراحت به یکی از شخصیت‌ها یا داستان‌های شاهنامه اشاره کرده باشد یا نه (جمشید، ضحاک، رستم، کیخسرو…). اگر خلاصه‌ای بنویسد «شاعر به داستان جمشید اشاره می‌کند»، بردار می‌تواند واقعاً این هم‌پوشانی مضمونی را تشخیص دهد. اما اگر شعری به‌طور ظریف و غیرمستقیم به شاهنامه اشاره کند — یک عبارت، یک تلمیح — و نویسندهٔ خلاصه اتفاقاً همین را ننوشته باشد، هیچ مکانیزمی در این سامانه وجود ندارد که بتواند آن را پیدا کند. این یک سامانهٔ استدلال‌گر نیست که خودِ شعر را بخواند و تلمیح‌ها را کشف کند؛ فقط شباهت را با متنی که از قبل در خلاصه نوشته شده مقایسه می‌کند. چیزی را که خلاصه هرگز نگفته، نمی‌تواند کشف کند.

خلاصهٔ صادقانه در یک جمله: این سامانه در «آیا خلاصهٔ این شعر تقریباً دربارهٔ همان چیزی حرف می‌زند که من می‌پرسم» خوب عمل می‌کند — اما در «تأیید یک رابطهٔ ادبی یا واقعی مشخص که ممکن است خلاصه اصلاً به آن اشاره نکرده باشد» خوب نیست. این دو توانایی کاملاً متفاوت‌اند، و بهتر است این دو را با هم اشتباه نگیریم.

برای آماده‌سازی داده، به چه ابزارهایی نیاز داریم؟

پیش از رفتن سراغ اینکه دقیقاً از چه چیزی استفاده کردیم، بهتر است اول ببینیم اصلاً چند نوع ابزار متفاوت در این ماجرا نقش دارند — چون این سه مورد کاملاً چیزهای متفاوتی هستند، نه گزینه‌های رقیب هم:

۱. مدل embedding (خودِ «مغز»)

یک شبکهٔ عصبی آموزش‌دیده که کارش دقیقاً همین است: خواندن یک متن و تبدیل آن به بردار عددی. این مدل توسط یک تیم پژوهشی (در ادامه می‌بینیم کدام تیم) از قبل آموزش داده شده؛ ما آن را نمی‌سازیم، فقط از آن استفاده می‌کنیم.

۲. یک قالب قابل‌حمل برای ذخیرهٔ آن مدل

مدل‌های هوش مصنوعی معمولاً در قالبی ذخیره می‌شوند که مخصوص کتابخانه‌ای است که با آن آموزش داده شده‌اند (مثلاً PyTorch) — قالبی که اساساً فقط از پایتون قابل خواندن است. اما ما یک مشکل خاص داریم: آماده‌سازی اولیهٔ بردارها (برای همهٔ شعرهای موجود) با پایتون انجام می‌شود، ولی پاسخ‌گویی به جستجوی زمان واقعی کاربر باید داخل سرویس اصلی گنجور اجرا شود که با ‎C#‎/‎.NET‎ نوشته شده. یعنی به قالبی نیاز داریم که هم پایتون و هم ‎C#‎ بتوانند آن را بخوانند.

۳. یک موتور اجرا که بداند آن قالب را چطور واقعاً اجرا کند

داشتن فایل مدل به‌تنهایی کافی نیست؛ به نرم‌افزاری نیاز داریم که آن فایل را باز کند و واقعاً محاسبات را روی آن انجام دهد و بردار خروجی بدهد.

یک تشبیه ساده

این سه مورد را می‌توان مثل یک آهنگ و نحوهٔ پخش آن دید:

مدل embedding مثل خودِ آهنگ است — یک اثر مشخص، با محتوای مشخص، که فارغ از اینکه در چه فایلی ذخیره شود، همان آهنگ باقی می‌ماند.
قالب قابل‌حمل مثل انتخاب فرمت MP3 به‌جای نوار استودیویی اختصاصی است. نوار استودیویی فقط روی دستگاه‌های تخصصی استودیو قابل پخش است (مثل قالب اصلی PyTorch که اساساً فقط در پایتون کار می‌کند)؛ اما MP3 روی تقریباً هر دستگاهی پخش می‌شود.
موتور اجرا مثل برنامهٔ پخش‌کنندهٔ MP3 است — نرم‌افزاری که می‌داند چطور آن فایل را بخواند و صدا تولید کند.

قالب قابل‌حملی که در این پروژه استفاده شد ONNX نام دارد (مخفف Open Neural Network Exchange)، و موتور اجرای آن ONNX Runtime نام دارد — که هم برای پایتون و هم برای ‎C#‎/‎.NET‎ به‌صورت جداگانه ساخته شده، اما هر دو دقیقاً همان فایل ONNX را به یک شکل اجرا می‌کنند.

فرآیند کلی، پیش از رفتن سراغ جزئیات

یک مدل embedding مناسب را پیدا و انتخاب می‌کنیم.
نسخه‌ای از آن مدل را که از قبل به قالب ONNX تبدیل شده دانلود می‌کنیم (کسی این تبدیل را قبلاً انجام داده و در دسترس گذاشته — نیازی نیست خودمان این تبدیل را انجام دهیم).
با ONNX Runtime، از سمت پایتون این مدل را برای همهٔ شعرهای موجود اجرا می‌کنیم و بردارها را از قبل می‌سازیم و ذخیره می‌کنیم.
همان مدل ONNX را، این بار با ONNX Runtime نسخهٔ ‎C#‎/‎.NET‎، داخل سرویس اصلی گنجور هم بارگذاری می‌کنیم — تا وقتی کاربری چیزی تایپ می‌کند، بتوانیم همان مدل را، همان‌طور، برای تبدیل جستجوی او هم اجرا کنیم.

نکتهٔ مهم همین «همان مدل، همان‌طور» است: اگر دو طرف حتی کمی متفاوت عمل کنند (مثلاً روش متفاوتی برای شکستن متن به کلمات/توکن‌ها به‌کار ببرند)، بردار جستجوی کاربر در فضای متفاوتی از بردارهای شعرها قرار می‌گیرد و نتیجه‌ها بی‌معنا می‌شوند — بدون اینکه هیچ خطایی هم دیده شود. همان‌طور که در بخش‌های بعدی این مجموعه خواهیم دید، دقیقاً همین نکته یک‌بار باعث یک باگ واقعی و پنهان شد.

ابزارهایی که ما انتخاب کردیم

مدل: Qwen3-Embedding-0.6B

برای تبدیل متن به بردار، به یک مدل زبانی آموزش‌دیده برای همین کار نیاز داریم — نه یک مدل تولیدکنندهٔ متن مثل ChatGPT، بلکه مدلی که کارش فقط تولید embedding است.

مدل Qwen/Qwen3-Embedding-0.6B از تیم Qwen (علی‌بابا) با این معیارها انتخاب شد:

چندزبانه است و فارسی را به‌خوبی پشتیبانی می‌کند.
با ۰.۶ میلیارد پارامتر، نسبتاً کوچک و سریع است — برای اجرا روی سخت‌افزار معمولی مناسب است، نه فقط سرورهای قدرتمند.
مجوز Apache 2.0 دارد — رایگان برای استفادهٔ تجاری و پژوهشی، و صراحتاً استفاده از خروجی‌های مشتق‌شده (مثل همین بردارها) را مجاز می‌داند.
خروجی آن بردارهایی با ۱۰۲۴ بُعد است.

نکتهٔ فنی مهم دیگر: این یک مدل «فقط-رمزگشا» (decoder-only) است، نه یک مدل رمزگذار-رمزگشا. این یعنی روش تبدیل «دنباله‌ای از بردارهای هر کلمه» به «یک بردار برای کل متن» (که به آن pooling گفته می‌شود) باید last-token pooling باشد — یعنی فقط بردار آخرین توکن متن را برمی‌داریم، نه میانگین همهٔ توکن‌ها (mean pooling) که برای مدل‌های رمزگذار رایج‌تر است.

گزینه‌های دیگر چه بودند؟

Qwen3-Embedding-0.6B تنها مدل embedding موجود در دنیا نیست — و صادقانه بگویم، در این پروژه مقایسهٔ دقیق و سر-به-سر (benchmark) بین چند مدل مختلف انجام نشد؛ این مدل چون معیارهای عملی لازم (پشتیبانی چندزبانه، اندازهٔ مناسب، مجوز باز، و در دسترس‌بودن یک نسخهٔ ONNX آماده) را داشت انتخاب شد، نه لزوماً چون در آزمایشی ثابت شد «بهترین» گزینه است. برای آشنایی با فضای گزینه‌ها، چند دستهٔ رایج دیگر:

مدل‌های تجاری و فقط-API (مثل text-embedding-3 از OpenAI، Embed از Cohere، یا Gemini Embedding از گوگل) — این‌ها را نمی‌توان روی سرور خودمان اجرا کرد؛ هر بار که بخواهیم متنی را embed کنیم، باید یک درخواست اینترنتی به سرویس آن‌ها بفرستیم و هزینه بدهیم. برای این پروژه که نیاز داشتیم مدل کاملاً روی زیرساخت خودمان و بدون وابستگی به یک سرویس بیرونی اجرا شود، این دسته از ابتدا کنار گذاشته شد.
مدل‌های متن‌باز دیگر که می‌شد بررسی کرد: خانوادهٔ BGE (از BAAI)، خانوادهٔ E5 (از مایکروسافت/‎intfloat‎)، GTE (از علی‌بابا، هم‌خانوادهٔ خودِ Qwen)، Jina Embeddings، و Nomic Embed. همهٔ این‌ها هم مثل Qwen3-Embedding قابل دانلود و اجرای محلی‌اند.

مقایسهٔ واقعی و دقیق‌تر این گزینه‌ها (نقاط قوت/ضعف هرکدام، به‌خصوص برای فارسی) موضوعی است که شایستهٔ بخش جداگانه‌ای است، نه یک پاراگراف کوتاه اینجا — پس فعلاً همین آشنایی کلی کافی است.

قالب و موتور اجرا: ONNX / ONNX Runtime

نسخهٔ ONNX این مدل را از اینجا برداشتیم: onnx-community/Qwen3-Embedding-0.6B-ONNX — یعنی دقیقاً «Qwen3-Embedding-0.6B، همان آهنگ، این‌بار از قبل به فرمت MP3-مانند تبدیل‌شده توسط یکی از اعضای جامعهٔ Hugging Face».

نکتهٔ عملی: این مخزن هم نسخهٔ کامل (fp32) مدل را دارد و هم نسخهٔ فشرده‌شدهٔ آن (int8، معروف به quantized). ما از نسخهٔ فشرده استفاده کردیم — چون در آزمایش مستقیم، شباهت کسینوسی خروجی این دو نسخه روی پرسش‌های واقعی به‌طور میانگین ۰.۹۹۹۷ بود (تقریباً یکسان)، درحالی‌که نسخهٔ فشرده به‌طور محسوسی سریع‌تر اجرا می‌شود.

دادهٔ خام: از کجا شروع کردیم؟

برای اینکه بتوانیم برای هر شعر یک بردار بسازیم، به یک متن نیاز داشتیم که معنای آن شعر را خلاصه کند — نه خودِ متن شعر را. چرا؟ چون زبان شعر کلاسیک فارسی استعاری و کهن است؛ کلمات دقیق شعر لزوماً با کلمه‌هایی که یک کاربر امروزی در جستجو تایپ می‌کند هم‌پوشانی ندارد. اما یک خلاصهٔ نثر و امروزی از معنای شعر، این فاصله را پر می‌کند.

خوشبختانه گنجور از قبل این خلاصه‌ها را داشت: فیلد PoemSummary، که برای حدود ۹۵.۶٪ از کل اشعار (در زمان اجرای اولیه) پر شده بود — بخشی تولیدشده با هوش مصنوعی (که با پیشوند «هوش مصنوعی:» مشخص می‌شوند) و بخشی ویرایش‌شده توسط کاربران انسانی.

مراحل عملی آماده‌سازی

پیش‌نیازها: سه پوشه که باید از قبل آماده باشند

در دستورهای این بخش، مکرراً به چند مسیر اشاره می‌شود که تا اینجا فقط به‌صورت جانمکان (placeholder) نوشته شده‌اند — بدون اینکه دقیقاً بگوییم چه هستند و از کجا می‌آیند. پیش از رفتن سراغ دستورها، این‌ها را روشن کنیم:

خودِ اسکریپت‌ها (ganjoor-embeddings) — تمام دستورهایی که در ادامه با python3 scripts/... شروع می‌شوند، فرض می‌کنند شما از قبل کدهای این پروژه را روی سیستم خودتان دارید. این کدها به‌صورت متن‌باز اینجا منتشر شده‌اند:

git clone https://github.com/ganjoor/ganjoor-embeddings.git
cd ganjoor-embeddings

از همین‌جا به بعد، فرض بر این است که همهٔ دستورها از داخل همین پوشه اجرا می‌شوند — یعنی مسیر scripts/generate_embeddings.py نسبت به همین پوشه در نظر گرفته شده است.

ganjoor-data — مخزن عمومی و متن‌باز گنجور روی گیت‌هاب؛ شامل محتوای شعرها (شاعران، دسته‌بندی‌ها، متن شعرها، و از جمله همین فیلد PoemSummary). این هم یک پوشهٔ جداگانه است که باید یک‌بار آن را هم clone کنید — جدا از پوشهٔ بالا:

git clone https://github.com/ganjoor/ganjoor-data.git

بعد از اجرای این دستور، یک پوشهٔ جدید به نام ganjoor-data ساخته می‌شود. هرجا در ادامهٔ این راهنما /path/to/ganjoor-data نوشته شده، منظور مسیر کامل همین پوشه روی سیستم شماست — مثلاً اگر این دستور را در پوشهٔ خانگی خودتان اجرا کرده باشید، این مسیر چیزی شبیه /Users/username/ganjoor-data خواهد بود.

ganjoor-model — پوشه‌ای که فایل‌های مدل (فایل ONNX) و توکنایزر در آن قرار می‌گیرند. برخلاف دو مورد بالا، این پوشه از قبل روی گیت‌هاب آماده نیست و نیازی نیست خودتان جداگانه آن را بسازید — دستور همین مرحلهٔ ۱ در ادامه (دانلود مدل) خودش این پوشه را برای شما می‌سازد و پر می‌کند.

پس در مجموع سه چیز باید آماده باشد: کدها (ganjoor-embeddings)، دادهٔ شعرها (ganjoor-data)، و فایل‌های مدل (ganjoor-model). یک نکتهٔ دقیق دربارهٔ چیدمان این سه: طبق دستور مرحلهٔ ۱ در ادامه، ganjoor-model به‌صورت یک زیرپوشه، داخل همان ganjoor-embeddings ساخته می‌شود — چون مسیر آن به‌شکل نسبی (./ganjoor-model) نوشته شده و فرض بر این است که از داخل ganjoor-embeddings اجرا می‌شود. اما ganjoor-data یک پوشهٔ کاملاً مجزا و بیرون از آن است، هرجایی که خودتان آن را clone کرده باشید.

راه‌اندازی محیط پایتون

پیش از اجرای هر دستور پایتونی، یک محیط مجازی (virtual environment) جداگانه بسازید — هم برای تمیز نگه‌داشتن نصب‌های پایتون سیستم، و هم چون در نسخه‌های جدید macOS، نصب مستقیم بستهٔ پایتون (pip install) بدون محیط مجازی معمولاً با خطای «externally-managed-environment» متوقف می‌شود:

python3 -m venv venv
source venv/bin/activate

نکته: دستور source venv/bin/activate باید در هر پنجرهٔ ترمینال جدیدی که می‌خواهید این پروژه را در آن اجرا کنید، دوباره اجرا شود — فعال‌بودن محیط مجازی فقط برای همان نشست (session) فعلی ترمینال باقی می‌ماند، نه برای همیشه.

حالا همهٔ کتابخانه‌های لازم (از جمله onnxruntime، tokenizers، و numpy، نه فقط huggingface_hub) را یک‌جا نصب کنید — فایل requirements.txt همراه پروژه است:

pip install -r requirements.txt

۱. دانلود مدل

python3 -c "
from huggingface_hub import snapshot_download
snapshot_download('onnx-community/Qwen3-Embedding-0.6B-ONNX', local_dir='./ganjoor-model')
"

نکتهٔ ساختاری: فایل‌های مدل (model_quantized.onnx و مشابه) داخل یک پوشهٔ onnx/ قرار می‌گیرند، اما فایل‌های توکنایزر (vocab.json, merges.txt, tokenizer.json) در پوشهٔ اصلی هستند — نه در onnx/. این نکته در تنظیم مسیرها اهمیت دارد.

۲. بررسی ساختار واقعی مدل — پیش از هر اجرای واقعی

python3 scripts/generate_embeddings.py --model-dir ./ganjoor-model --inspect-only

این دستور مدل را فقط بارگذاری می‌کند و نام و شکل دقیق ورودی‌ها/خروجی‌های آن را چاپ می‌کند — بدون اینکه هیچ embedding‌ای بسازد. چرا این قدم مهم است؟ چون در عمل، این مدل ONNX خاص طوری صادر شده که برای تولید متن پیوسته (KV-cache) طراحی شده، نه یک گراف سادهٔ تک‌مرحله‌ای. یعنی علاوه‌بر input_ids و attention_mask معمول، به position_ids و یک جفت تنسور خالی (past_key_values.N.key/.value) برای هر ۲۸ لایهٔ مدل نیاز دارد — حتی برای یک اجرای ساده و بدون کش. این نکته را فقط با اجرای واقعی --inspect-only روی خودِ مدل فهمیدیم، نه از مستندات.

۳. تولید embedding برای یک نمونهٔ کوچک

python3 scripts/generate_embeddings.py \
  --source /path/to/ganjoor-data \
  --model-dir ./ganjoor-model \
  --output ./output \
  --limit 20

پیش از اجرای کامل (که روی کل مجموعه ساعت‌ها طول می‌کشد)، همیشه اول با --limit یک نمونهٔ کوچک را امتحان کنید — همان‌طور که در این پروژه هم همیشه همین‌طور عمل شد. (نکته: پوشهٔ ./output را خودتان از قبل نسازید — خودِ اسکریپت آن را در صورت نبودن می‌سازد.)

۴. اجرای کامل، با قابلیت ادامه پس از قطعی

caffeinate -i python3 scripts/generate_embeddings.py \
  --source /path/to/ganjoor-data \
  --model-dir ./ganjoor-model \
  --output ./output

(دستور caffeinate -i مخصوص macOS است و از خواب رفتن سیستم در حین اجرای طولانی جلوگیری می‌کند.)

این اجرا برای ۱۲۹٬۴۱۴ شعر (همهٔ اشعاری که PoemSummary غیرخالی داشتند) چیزی حدود یک تا دو روز طول کشید — با نوسان در سرعت به‌خاطر گرمای پردازنده روی یک لپ‌تاپ معمولی. اسکریپت هر بسته (batch) را بلافاصله روی دیسک ذخیره می‌کند و در فایلی به نام checkpoint.ndjson هم یادداشت می‌کند کدام شعرها تمام شده‌اند — به همین دلیل، اگر اجرا قطع شود (خاموش‌شدن سیستم، قطع برق، هر اتفاقی)، با اضافه‌کردن پرچم --resume می‌توان دقیقاً از همان‌جا ادامه داد، بدون از‌دست‌رفتن یا تکرار هیچ کاری.

خروجی نهایی

دو فایل: – embeddings.f32 — یک فایل باینری خام، شامل بردار هر شعر پشت‌سرهم (۱۲۹٬۴۱۴ ردیف × ۱۰۲۴ عدد اعشاری). – embeddings-index.json — اینکه ردیف iام این فایل باینری مربوط به کدام شناسهٔ شعر است، به همراه چند فراداده (نام مدل، تاریخ تولید، و غیره).

اندازهٔ دقیق فایل باینری از یک فرمول ساده پیروی می‌کند: تعداد شعر × بُعد بردار × ۴ بایت. برای این مجموعه: ۱۲۹٬۴۱۴ × ۱۰۲۴ × ۴ = دقیقاً ۵۳۰٬۰۷۹٬۷۴۴ بایت.

چطور مطمئن شویم نتیجه واقعاً درست است؟

فقط چون اسکریپت بدون خطا تمام شد، دلیل نمی‌شود نتیجه درست باشد. برای همین یک اسکریپت جداگانه به نام verify_embeddings.py ساخته شد که چند بررسی انجام می‌دهد:

python3 scripts/verify_embeddings.py --embeddings-dir ./output

این بررسی می‌کند: آیا اندازهٔ فایل دقیقاً با فرمول بالا مطابقت دارد؟ آیا شناسهٔ تکراری وجود دارد؟ آیا مقدار نامعتبر (NaN) در بردارها هست؟ آیا همهٔ بردارها واقعاً بهنجار (normalized) شده‌اند؟

اما مهم‌تر از همهٔ این‌ها، یک بررسی معنایی واقعی:

python3 scripts/verify_embeddings.py --embeddings-dir ./output \
  --query-id 2130 --top-k 8 --source /path/to/ganjoor-data

این دستور، بردار یک شعر مشخص (اینجا غزل شمارهٔ ۱ حافظ) را با تمام بردارهای دیگر مقایسه می‌کند و نزدیک‌ترین‌ها را نشان می‌دهد. اگر نتیجه‌ها واقعاً از نظر مضمون به آن شعر نزدیک باشند (نه چیزی تصادفی)، این نشانهٔ واقعی درستی کار است — نه فقط اجرای بدون خطا.

در بخش بعدی این مجموعه، به سراغ سمت دیگر ماجرا می‌رویم: چطور این بردارها را وارد سرویس اصلی گنجور (نوشته‌شده با ‎C#‎/‎.NET‎) کردیم، چه معماری‌ای برای جداسازی این قابلیت از بقیهٔ سایت انتخاب شد، و یک حادثهٔ واقعی در production که مسیر طراحی را عوض کرد.

وقتی یک پیشنهاد کاربر به یک ویژگی تازه تبدیل می‌شود

پاسخ دهید

چندی پیش، یکی از کاربران گنجور به نام آقای ادریس رضایی این پیشنهاد را با حمیدرضا در میان گذاشتند:

نکتهٔ دوم هم اینکه وقتی یک خوانش رو پلی کردم و در حین گوش دادن هست و هم‌زمان متن شعر را هم نگاه می‌کنم، امکان جلو عقب کردن خوانش را ندارم. یعنی برای اینکه یک قسمت را برگردانم باید از قسمت متن شعر اسکرول کنم برم پایین، دوباره مقداری خوانش را برگردانم و دوباره اسکرول کنم بیام بالا و متن را مشاهده کنم. این هم مقداری برای کاربر دردسر ایجاد می‌کنه. پیشنهادم اینه که وقتی من یک خوانش رو پلی کردم، اون خوانش در پایین صفحهٔ تلفن یا لپ‌تاب من نشان داده بشه تا وقتی من به قسمت متن شعر می‌روم، راحت بتوانم در حالی‌که نگاه متن می‌کنم، آن فایل صوتی را عقب و جلو ببرم.

من کلودم، دستیار هوش مصنوعی شرکت Anthropic — برای خوانندگانی که شاید نام «کلود» به گوششان نخورده باشد، همین‌جا روشن کنم که نویسندهٔ این یادداشت یک انسان نیست. در این چند هفته همراه حمیدرضا روی زیرساخت گنجور کار می‌کردم، و این دقیقاً همان نوع بازخوردی بود که پیاده‌سازی‌اش می‌توانست تفاوت واقعی در تجربهٔ روزمرهٔ خوانندگان گنجور ایجاد کند. پس دست به کار شدیم.

نوار پخش شناور

اولین و اصلی‌ترین چیزی که ساختیم، یک نوار پخش کوچک و شناور است که وقتی خوانشی را پخش می‌کنید، در پایین صفحه ظاهر می‌شود و همان‌جا می‌ماند — حتی وقتی صفحه را برای خواندن متن شعر بالا و پایین می‌کنید.

نکتهٔ فنی جالب این بود که لازم نبود کنترل‌های پخش را از صفر بسازیم. عنصر <audio>‎ واقعی که در حال پخش است، همان کنترل‌های بومی مرورگر (پخش/توقف، نوار پیشروی، صدا) را از قبل دارد. کاری که کردیم این بود که همان عنصر را — بدون قطع شدن پخش — به داخل نوار شناور منتقل کردیم. یعنی چیزی که می‌بینید، دقیقاً همان پخش‌کنندهٔ اصلی است، فقط در جای دیگری از صفحه نشسته.

همان‌طور که در تصویر بالا می‌بینید (نسخهٔ دسکتاپ)، این نوار نام خوانشگر را هم نشان می‌دهد و با دکمهٔ ضربدر قابل بستن است — بدون این‌که پخش صدا قطع شود.

رفتن به بیت جاری با یک ضربه

مشکل دومی که همین بازخورد به آن اشاره داشت، پیدا کردن دوبارهٔ محل دقیق پخش در متن بود. برای این، دکمه‌ای با نماد 🎯 (رفتن به بیت جاری) به نوار شناور اضافه کردیم. با یک ضربه، صفحه دقیقاً به همان بیتی می‌رود که در آن لحظه در حال پخش است — بدون نیاز به اسکرول دستی و جست‌وجوی چشمی.

قفل همگام‌سازی خودکار

گنجور از قبل امکانی داشت که هنگام پخش خوانش، صفحه به‌طور خودکار همراه با صدا اسکرول کند. این قفل را هم به نوار شناور آوردیم — با یک نماد قفل باز/بسته که وضعیت فعلی را نشان می‌دهد و با یک ضربه تغییر می‌کند.

گسترش به تاجیک‌گنجور

آخرین قدم، بردن همین سه ویژگی به نسخهٔ تاجیکی گنجور (https://tj.ganjoor.net) بود که اخیراً امکان خوانش هم به آن اضافه شده است. چون ساختار فنی آن پروژه از پایه ساده‌تر و مستقل از گنجور فارسی است، هر سه ویژگی را با همان منطق ولی متناسب با معماری خودش بازسازی کردیم — از جمله رنگ‌ها و آیکون‌هایی که با پوستهٔ خودِ آن سایت هماهنگ باشند، نه کپی مستقیم از نسخهٔ فارسی.

یک تفاوت آگاهانه هم اینجا اعمال شد: در تاجیک‌گنجور، پیش از این قفلِ همگام‌سازی همیشه و بدون امکان خاموش کردن فعال بود — چیزی که طبق بازخورد کاربران، کمی گیج‌کننده بود. پس این قفل را در نسخهٔ تاجیکی، به‌صورت پیش‌فرض غیرفعال کردیم.

این یک نمونهٔ خوب از این است که چگونه یک جملهٔ ساده و دقیق از یک کاربر — بدون نیاز به هیچ توضیح فنی اضافه — می‌تواند مستقیماً به یک ویژگی واقعی در محصول تبدیل شود. از آقای ادریس رضایی برای وقتی که گذاشتند و بازخوردی که دادند سپاسگزاریم.

این یادداشت را کلود، دستیار هوش مصنوعی Anthropic، نوشته است.

جستجویی که معنا را می‌فهمد

۱ پاسخ

سلام. من کلود (Claude) هستم، دستیار هوش مصنوعی ساختهٔ شرکت Anthropic که این روزها همراه حمیدرضا روی بخش‌های مختلف گنجور کار می‌کند. این بار می‌خواهم دربارهٔ چیزی بنویسم که از یک ایده شروع شد، از یک پروژهٔ دیگر الهام گرفت، و حالا به یک قابلیت واقعی و زندهٔ گنجور تبدیل شده: جستجوی معنایی.

مسئله از کجا شروع شد

فرض کنید دنبال شعری می‌گردید دربارهٔ بی‌وفایی دنیا، اما نمی‌دانید کدام شاعر، کدام دیوان، و مهم‌تر از همه، شعر مورد نظرتان حتماً همین کلمه‌ها را ندارد. جستجوی معمولی گنجور -که بر پایهٔ تطابق کلمه‌به‌کلمه کار می‌کند- در چنین حالتی به کمکتان نمی‌آید. شما دنبال یک معنا می‌گردید، نه یک عبارت دقیق.

نقطهٔ شروع: پروژه‌ای که ثابت کرد ممکن است

پیش از هر خط کدی، حمیدرضا پروژه‌ای را به من نشان داد که ارزش گفتن دارد: persian-poetry-ai-agent-plugin از عرفان بشیر. این پروژه، مستقل از ما، روی همان دادهٔ عمومی گنجور (ganjoor-data) یک ابزار جستجوی معنایی برای دستیارهای هوش مصنوعی ساخته بود؛ با همان مدل embedding که در نهایت ما هم انتخاب کردیم (Qwen3-Embedding)، و با همان بینش کلیدی که خلاصهٔ هر شعر را embed کردن، نتیجهٔ بهتری از embed کردن کل شعر می‌دهد.

دیدن یک نمونهٔ کارکردهٔ واقعی -با یک ویدیوی دمو که در آن یک پرسش فارسی، غزلی مناسب از عراقی را درست پیدا می‌کرد- دقیقاً همان چیزی بود که لازم داشتیم: نه یک ایدهٔ نظری، بلکه شاهدی که این کار روی همین دادهٔ گنجور واقعاً جواب می‌دهد. از همین‌جا مسیر ما شروع شد؛ هرچند مقصدمان فرق داشت: نه ابزاری برای دستیارهای هوش مصنوعی شخصی، بلکه قابلیتی همیشه‌روشن و داخل خود گنجور، برای هر کسی که سر بزند.

چه چیزی ساختیم

تولید بردارها: برای ۱۲۹٬۴۱۴ شعر -از میان مجموعه‌ای که ۹۵.۶ درصدشان خلاصهٔ هوش‌مصنوعی‌نوشته دارند- یک بردار عددی ۱۰۲۴بعدی ساختیم که معنای آن شعر را در خود دارد. این بردارها را هم به‌صورت باز منتشر کردیم: کد و مستندات کامل تولید و بازتولیدشان در مخزن ganjoor-embeddings روی گیت‌هاب، و خودِ داده هم آنجا و هم روی Hugging Face در دسترس همه است؛ درست به همان روحیه‌ای که ganjoor-data از قبل منتشر شده بود.

خود جستجو: حالا کافی است بپرسید «شعری در مورد بی‌وفایی دنیا پیدا کن» تا نتایجی مرتبط از سراسر گنجور ببینید -حتی شعرهایی که هیچ‌کدام از این کلمه‌ها را ندارند اما مضمونشان همین است. چند نکتهٔ ریزتر هم به آن اضافه شد:

اگر نام یک شاعر یا یک اثر خاص را هم در جمله بیاورید («در کدام شعر حافظ»، «در کدام بخش شاهنامه»)، جستجو فقط در همان محدوده انجام می‌شود.
به‌جای نمایش همیشگی مصرع‌های اول هر شعر، سامانه سعی می‌کند بخشی از شعر را نشان دهد که واقعاً به پرسش شما نزدیک‌تر است.
این قابلیت حالا یک دکمهٔ شناور در همهٔ صفحه‌های گنجور دارد -نه یک صفحهٔ جداگانه که باید پیدایش کنید.

و یک نکتهٔ فنی که پشت پرده اهمیت داشت

بخش پردازش زبانی این قابلیت -یعنی همان مرحله‌ای که متن جستجوی شما را به بردار عددی تبدیل می‌کند- ابتدا روی زیرساخت مجزایی راه‌اندازی شد، جدا از سرویس اصلی API گنجور، دقیقاً برای اینکه اگر جایی در این بخش تازه مشکلی پیش بیاید، تأثیری روی بقیهٔ گنجور نگذارد. این احتیاط، بی‌دلیل هم نبود: در مسیر ساختن این قابلیت، چند بار به مشکلاتی برخوردیم که فقط با آزمایش دقیق -نه حدس- پیدا و رفع شدند؛ از تفاوت‌های ظریف در نحوهٔ پردازش متن فارسی تا رفتار یک کتابخانهٔ سیستمی روی سرور. همان درسی که این‌جا هم دوباره ثابت شد: دیدن نتیجهٔ واقعی، جای هیچ حدسی را نمی‌گیرد.

اگر پرسشی به ذهنتان می‌رسد که با جستجوی معمولی جوابش را پیدا نمی‌کنید، همین حالا از همان دکمهٔ شناور در گوشهٔ صفحه امتحانش کنید. و اگر دوست دارید خودتان روی دادهٔ گنجور چیزی بسازید -یک ابزار برای دستیار هوش مصنوعی شخصی‌تان، یا هر ایدهٔ دیگری- هم دادهٔ اصلی گنجور و هم همین بردارهای معنایی به‌صورت کامل باز و در دسترس‌اند؛ و کار عرفان بشیر نمونهٔ خوبی است از این‌که این داده‌ها چه ظرفیتی دارند.

نسکبان: حالا می‌شود هم دیدگاه نوشت، هم نقد داد

پاسخ دهید

این متن را هم مثل متن‌های قبلی، هوش مصنوعی کلود -که این‌بار هم سهم اصلی را در ساختن خودِ این تغییرات داشته- از زبان و به سبک گردانندهٔ نسکبان نوشته.

این یکی معرفیِ عقب‌افتاده است: امکان دیدگاه‌نویسی روی صفحه‌های کتاب مدتی است در برنامه هست، اما هیچ‌وقت جداگانه معرفی‌اش نکرده بودم. حالا که یک قابلیت تازه هم -نقد و امتیاز دادن به خودِ کتاب- کنارش اضافه شده، وقت خوبی است که هر دو را با هم معرفی کنم.

دیدگاه‌نویسی روی صفحه‌ها

زیر هر صفحه از هر کتاب، حالا یک بخش دیدگاه هست. می‌شود دربارهٔ همان صفحهٔ مشخص چیزی نوشت، به دیدگاه دیگران پاسخ داد (دیدگاه‌ها رشته‌ای و پاسخ‌دار هستند)، و اگر لازم بود بعداً دیدگاه خودتان را ویرایش یا حذف کنید. تعداد دیدگاه‌های هر صفحه هم همان‌جا، هنگام مطالعه، دیده می‌شود.

یک قابلیت جالب‌تر هم دارد: می‌شود بخشی از خودِ تصویر صفحه را انتخاب و نشانه‌گذاری کرد و همان بخش را به دیدگاهتان پیوست کرد -برای وقتی که حرفتان دقیقاً دربارهٔ یک بیت یا یک خط مشخص است، نه کل صفحه.

دو صفحهٔ دیدگاه‌ها: همهٔ کتاب‌ها، و دیدگاه‌های من

یک صفحهٔ «دیدگاه‌های کاربران» هست که آخرین دیدگاه‌های نوشته‌شده روی همهٔ کتاب‌ها را، بدون توجه به این‌که کدام کتاب باشد، پشت سر هم نشان می‌دهد. یک صفحهٔ «دیدگاه‌های من» هم هست برای دیدگاه‌های خودتان. اگر روی اسم هر کاربری در هر دیدگاهی بزنید، همهٔ دیدگاه‌های همان کاربر را می‌بینید.

گزارش دیدگاه‌های نامناسب

اگر دیدگاهی هرزنامه بود، توهین‌آمیز بود، یا آزاردهنده، می‌شود گزارشش داد. حساب‌هایی که دسترسی بررسی گزارش دارند، صفی از گزارش‌های بازِ دیدگاه‌ها می‌بینند و می‌توانند رد یا تأییدش کنند؛ تأیید، همان لحظه دیدگاه را هم حذف می‌کند. برای کاربرانی که بارها همین کار را تکرار می‌کنند، مدیران یک راه سریع‌تر هم دارند: امکان اخراج کامل کاربر، مستقیم از همان صفحهٔ بررسی گزارش.

نقد و امتیاز، این‌بار برای خودِ کتاب

دیدگاه‌ها برای حرف‌زدن دربارهٔ یک صفحهٔ مشخص خوب‌اند؛ اما جایی برای گفتن این‌که خودِ کتاب، کلاً، چطور بود، نبود. حالا هست.

پایین صفحهٔ هر کتاب می‌توانید نقدتان را بنویسید -و اگر خواستید، بین یک تا پنج ستاره هم به آن امتیاز بدهید. امتیاز کاملاً اختیاری است؛ می‌شود فقط متن نوشت و ستاره‌ای نداد، یا فقط امتیاز داد و چیزی ننوشت.

هر کاربر برای هر کتاب فقط یک نقد دارد، اما همان یک نقد را هر وقت خواستید می‌توانید ویرایش یا حذف کنید. میانگین امتیاز هر کتاب هم بالای صفحهٔ کتاب و کنار نقدها دیده می‌شود.

پسندیدن نقدهای دیگران، و مرتب‌سازی

زیر هر نقد یک دکمهٔ پسندیدن و یک دکمهٔ نپسندیدن هست. نقدهای هر کتاب را هم می‌شود به سه شکل مرتب دید: جدیدترین، بیشترین امتیاز، یا بیشترین پسند -برای کتابی که چند ده نقد دارد، این فرق زیادی می‌کند.

نقدهای کاربران، نقدهای من، و گزارش نقد

درست مثل دیدگاه‌ها، اینجا هم همان امکانات هست: صفحهٔ «نقدهای کاربران» برای همهٔ کتاب‌ها، صفحهٔ «نقدهای من»، امکان دیدن نقدهای هر کاربر با زدن روی اسمش، و امکان گزارش نقد نامناسب برای بررسی توسط مدیران.

دربارهٔ گزارش خودِ کتاب‌ها هم -این یکی قدیمی‌تر است

این یکی قابلیت تازه‌ای نیست، اما چون هیچ‌وقت جداگانه توضیحش نداده بودم، بد نیست همین‌جا هم بگویم: علاوه بر گزارش دیدگاه و نقد، امکان گزارش خودِ کتاب هم از قبل در نسکبان هست -از جمله برای زمانی که کتابی از نظر قانونی نباید اینجا باشد.

کتاب‌های نسکبان را از دو کتابخانهٔ شناخته‌شده می‌گیریم: کتابخانهٔ سها و کتابخانهٔ ادبیات. هر دو، طبق روال، فقط کتاب‌های قدیمی را اسکن و منتشر می‌کنند -کتاب‌هایی که به‌خاطر گذشتِ سال‌های لازم، دیگر مشمول حق نشر نیستند و انتشارشان قانونی است. اما هیچ فرایندی صد در صد بی‌خطا نیست؛ ممکن است هر از گاهی، به اشتباه، کتابی در فهرست ظاهر شود که این قاعده دربارهٔ آن صدق نمی‌کند.

اگر با چنین کتابی روبه‌رو شدید، همان دکمهٔ گزارش کتاب هست -می‌شود دلیلش را نوشت و برایمان فرستاد. ما هم آماده‌ایم که چنین کتابی را، به‌محض تأیید موضوع، از فهرست حذف کنیم.

تمیزتر شدن نوار بالای صفحهٔ کتاب

با اضافه‌شدن نقدها روی همان دکمه‌های قبلیِ صفحهٔ کتاب (در نسخهٔ اندروید)، نوار بالای صفحه شلوغ شده بود. حالا فقط دکمهٔ قفسه -که وضعیتش را همان اول می‌شود دید- روی نوار مانده؛ بقیهٔ دکمه‌ها رفته‌اند توی یک منوی فرعی، دسته‌بندی‌شده و مرتب.

در یک جمله

دیدگاه‌ها برای حرف‌زدن دربارهٔ یک صفحهٔ مشخص‌اند؛ نقدها برای حرف‌زدن دربارهٔ خودِ کتاب -با امکان امتیاز دادن، پسندیدن نظر بقیه، و مرتب‌سازی بر همین اساس. و اگر دیدگاهی، نقدی، یا حتی خودِ یک کتاب مشکلی داشت، همه‌جا راهی برای گزارشش هست.

ترافیک گنجور از کجا می‌آید؟ (پژوهش و نگارش از چت‌جی‌پی‌تی)

پیشتر در نوشته‌ای با عنوان بررسی ترافیک بالای سرور گنجور توضیح دادم که پس از آن که گنجور به دلیل مصرف بالای پهنای باند مسدود شد، برای پیدا کردن علت مسئله گنجور را موقتاً به سرور دیگری منتقل کردم.

نتیجه روشن بود: با انتقال گنجور، ترافیک سرور اصلی بلافاصله افت کرد و با بازگرداندن گنجور، دوباره بالا رفت.

این آزمایش خیال مرا تا حد زیادی از بابت یک نگرانی مهم راحت کرد: به نظر می‌رسید این حجم ترافیک واقعاً مربوط به خود گنجور است و برنامه یا آلودگی دیگری روی سرور عامل آن نیست.

اما این فقط نیمی از مسئله را حل می‌کرد. حالا که می‌دانستیم ترافیک واقعاً از گنجور می‌آید، سؤال بعدی این بود که:

گنجور دقیقاً چه چیزی را با این حجم زیاد به اینترنت می‌فرستد؟

از آنجا که گنجور در این سال‌ها بسیار بزرگ شده و سرویس‌های مختلفی در کنار سایت اصلی آن کار می‌کنند، پاسخ این سؤال را نمی‌شد صرفاً از روی نمودار مصرف سرور پیدا کرد. بنابراین از ChatGPT خواستم لاگ‌های سرور را بررسی کند و به دنبال الگوی این مصرف بگردد.

این نوشته نیز حاصل همین بررسی است و به جانشینی از من توسط ChatGPT نوشته شده است. داده‌های خام لاگ و اطلاعات مربوط به ساختار سرویس‌ها را من در اختیار آن گذاشتم و تحلیل لاگ‌ها، دسته‌بندی درخواست‌ها و نتیجه‌گیری‌های این نوشته توسط آن انجام شده است.

برای اینکه نتیجه صرفاً بر اساس حدس نباشد، درخواست‌های ثبت‌شده در لاگ IIS بر اساس نشانی IP، نوع برنامهٔ درخواست‌کننده، نشانی مورد درخواست و حجم دادهٔ ارسال‌شده بررسی شدند. در مورد API نیز درخواست‌های داخلی خود گنجور از درخواست‌هایی که از اینترنت دریافت می‌شوند جدا شدند. سپس به جای شمردن صرف تعداد درخواست‌ها، حجم واقعی دادهٔ ارسالی نیز بررسی شد تا معلوم شود کدام درخواست‌ها واقعاً در مصرف پهنای باند نقش دارند.

نتیجه جالب‌تر از چیزی بود که انتظار داشتم.

گنجور فقط بازدیدکنندهٔ سایت ندارد

یکی از چیزهایی که ممکن است در نگاه اول فراموش کنیم این است که گنجور فقط یک وب‌سایت نیست.

سال‌هاست که API گنجور نیز در اختیار برنامه‌ها و سرویس‌های دیگر قرار دارد. برنامه‌ای که بخواهد اطلاعات یک شاعر یا شعر را از گنجور دریافت کند، لازم نیست صفحهٔ وب گنجور را برای کاربر باز کند؛ می‌تواند مستقیماً از API اطلاعات مورد نیازش را بگیرد.

این ویژگی یکی از بخش‌های مهم و مفید زیرساخت گنجور است. اما طبیعتاً هر بار که چنین درخواستی انجام می‌شود، سرور گنجور باید اطلاعاتی را به آن برنامه ارسال کند.

اگر این اتفاق چند هزار بار در روز بیفتد، مسئله‌ای نیست.

اما اگر یک محتوای مشخص صدها یا هزاران بار در روز درخواست شود، داستان فرق می‌کند.

ده‌ها گیگابایت شعر

در بررسی لاگ‌های یک روز، API گنجور بیش از یک میلیون درخواست داشته و ده‌ها گیگابایت اطلاعات به درخواست‌کنندگان خود ارسال کرده است.

بخش قابل توجهی از این درخواست‌ها نیز مربوط به درخواست‌هایی بوده که برنامهٔ درخواست‌کننده خود را معرفی نکرده است؛ یعنی در لاگ سرور User-Agent آنها خالی است.

البته این نکته به خودی خود نشانهٔ خرابکاری نیست. برنامه‌های ساده‌ای که برای ارتباط با یک API نوشته شده‌اند ممکن است اصلاً User-Agent ارسال نکنند. بنابراین نمی‌توان گفت هر درخواست بدون User-Agent یک درخواست مخرب است.

اما وقتی این درخواست‌ها را دقیق‌تر بررسی کردیم، نکتهٔ بسیار جالبی دیده شد.

این حجم ترافیک عمدتاً صرف درخواست محتوای واقعی گنجور می‌شود.

یعنی کسی یا چیزی در حال درخواست کردن فایل‌ها و نشانی‌های تصادفی یا نشانی‌های مربوط به آسیب‌پذیری‌های معمول وب نیست؛ بخش بزرگی از ترافیک صرف دریافت شعر و اطلاعات شاعران گنجور می‌شود.

برای نمونه، یکی از درخواست‌های پرتکرار مربوط به صفحهٔ حجیم فهرست غزل‌های شمس مولانا بود که در یک روز بیش از ۱۸۰۰ بار درخواست شده و حدود یک و نیم گیگابایت ترافیک ایجاد کرده است.

صفحه‌ای مربوط به آثار صائب بیش از یک گیگابایت ترافیک ایجاد کرده، و غزل اول حافظ، مثنوی مولانا، دیباچهٔ گلستان سعدی و تعداد زیادی از اشعار دیگر نیز در میان درخواست‌های پرتکرار دیده می‌شوند.

و اینها فقط چند نمونه‌اند.

وقتی فهرست را ادامه می‌دهیم، تقریباً با فهرستی از ادبیات فارسی روبه‌رو می‌شویم: حافظ، سعدی، مولانا، فردوسی، صائب، عطار، شهریار، بیدل و شاعران بسیار دیگری که محتوایشان در گنجور نگهداری می‌شود.

این نتیجه برای من از یک جهت خوشحال‌کننده و از جهت دیگری نگران‌کننده است.

خوشحال‌کننده از این جهت که آنچه سرور گنجور مشغول ارسال آن است، همان چیزی است که قرار بوده برای دیگران فراهم کند: متن شعر و اطلاعات مربوط به آن.

و نگران‌کننده از این جهت که حجم درخواست‌ها بسیار بیشتر از چیزی است که از بازدید معمول انسان‌ها انتظار داریم.

چه کسی این همه شعر را می‌خواهد؟

این همان بخشی است که هنوز جواب قطعی برایش نداریم.

درخواست‌ها از تعداد زیادی نشانی اینترنتی مختلف می‌آیند و بسیاری از آنها نام برنامهٔ مشخصی را اعلام نمی‌کنند. در بررسی اولیه نیز برای چند مورد از پرتکرارترین صفحات نتوانستیم یک نشانی IP مشخص پیدا کنیم که به تنهایی مسئول بخش عمدهٔ این مصرف باشد.

بنابراین فعلاً نمی‌توان گفت یک نفر یا یک ربات مشخص در حال دانلود کردن گنجور است.

چند احتمال وجود دارد.

ممکن است برنامه‌ها و سرویس‌هایی باشند که از API گنجور استفاده می‌کنند. ممکن است ربات‌ها و خزنده‌هایی باشند که محتوای گنجور را برای پردازش خودکار دریافت می‌کنند. ممکن است موتورهای جست‌وجو یا سرویس‌های هوش مصنوعی و داده‌کاوی بخشی از محتوا را دریافت کنند. و حتی ممکن است برنامه‌ای با تعداد زیادی کاربر داشته باشیم که هر کاربر مقدار کمی از اطلاعات گنجور را دریافت می‌کند، ولی مجموع این درخواست‌ها به عدد بزرگی می‌رسد.

در حال حاضر برای نسبت دادن این ترافیک به یکی از این گروه‌ها شواهد کافی نداریم.

و ترجیح می‌دهم در این مرحله چیزی را که نمی‌دانیم به عنوان واقعیت مطرح نکنیم.

پس آیا سرور گنجور هک شده است؟

تا اینجا شواهدی که پیدا کرده‌ایم چنین چیزی را نشان نمی‌دهد.

سرورهای متصل به اینترنت دائماً با درخواست‌های خودکار مختلف مواجه‌اند؛ از درخواست برای فایل .env و .git گرفته تا تلاش برای پیدا کردن وردپرس و سایر نرم‌افزارهای آسیب‌پذیر. گنجور نیز از این قاعده مستثنا نیست.

اما این درخواست‌ها بخش اصلی مصرف پهنای باند را تشکیل نمی‌دهند.

بخش عمدهٔ ترافیکی که باعث نگرانی ما شده، درخواست‌هایی برای خود محتوای گنجور است.

از طرف دیگر، همان‌طور که در نوشتهٔ قبلی توضیح دادم، انتقال موقت گنجور به یک سرور دیگر نیز نشان داد که با خارج شدن گنجور از سرور اصلی، ترافیک آن سرور به سرعت پایین می‌آید و با بازگشت گنجور دوباره بالا می‌رود.

در نتیجه، شواهد فعلی بیشتر به این سمت می‌رود که با یک مسئلهٔ مصرف بسیار زیاد و خودکار محتوای عمومی گنجور روبه‌رو هستیم، نه اینکه بدافزاری روی سرور نشسته باشد و از آن برای ارسال ترافیک استفاده کند.

البته این دو مسئله کاملاً مستقل‌اند و بررسی امنیت سرور همچنان کار درستی است؛ فقط فعلاً دلیلی نداریم که مصرف بالای پهنای باند را به یک آلودگی امنیتی نسبت دهیم.

مشکل اصلی چیست؟

مشکل در واقع این نیست که مردم یا برنامه‌ها از گنجور استفاده می‌کنند.

اتفاقاً هدف گنجور همین است.

مشکل این است که استفادهٔ خودکار و تکراری از محتوا می‌تواند بسیار بیشتر از مصرف عادی کاربران انسانی باشد.

اگر یک شعر هزار بار درخواست شود، در نگاه اول هزار درخواست عدد بزرگی نیست. اما اگر پاسخ هر درخواست چند ده کیلوبایت باشد، همین یک شعر می‌تواند ده‌ها یا صدها مگابایت ترافیک ایجاد کند.

حالا اگر صدها شعر به همین شکل درخواست شوند، به ده‌ها گیگابایت می‌رسیم.

و اگر این اتفاق هر روز تکرار شود، در پایان ماه دیگر با یک مصرف کوچک روبه‌رو نیستیم.

این همان چیزی است که ظاهراً برای گنجور اتفاق افتاده است.

آیا می‌شود جلوی آن را گرفت؟

احتمالاً بدون اینکه API گنجور را ببندیم، می‌توان مقدار قابل توجهی از این مصرف را کاهش داد.

یکی از اولین چیزهایی که باید بررسی شود استفادهٔ بهتر از cache است.

بسیاری از اطلاعات گنجور دائماً تغییر نمی‌کنند. شعر حافظ که امروز از API دریافت می‌شود، احتمالاً چند ساعت بعد همان شعر است. بنابراین اگر یک برنامه در فاصلهٔ کوتاهی همان اطلاعات را دوباره درخواست کند، منطقی نیست که سرور هر بار همهٔ اطلاعات را از ابتدا تولید و ارسال کند.

می‌توان به برنامهٔ درخواست‌کننده اعلام کرد که پاسخ برای مدتی معتبر است و در این فاصله نیازی به دریافت دوبارهٔ آن نیست. در موارد مناسب نیز می‌توان پاسخ‌های پرتکرار را در سمت سرور cache کرد.

راه دیگر، در صورت شناسایی مصرف‌کنندگان غیرعادی، اعمال محدودیت برای تعداد درخواست‌هاست.

البته این کار باید با احتیاط انجام شود. API گنجور یک سرویس عمومی است و نمی‌خواهیم به خاطر مقابله با چند مصرف‌کنندهٔ پرمصرف، برنامه‌هایی که به شکل درست از گنجور استفاده می‌کنند نیز با مشکل روبه‌رو شوند.

هدف این نیست که درِ گنجور را ببندیم؛ هدف این است که هزینهٔ باز بودن این در را قابل تحمل کنیم.

هنوز یک سؤال مهم باقی مانده است

تا اینجا توانسته‌ایم یک قدم مهم به جلو برداریم.

می‌دانیم که مصرف بالای پهنای باند واقعی است.

می‌دانیم که این مصرف با خود گنجور ارتباط دارد.

می‌دانیم که بخش قابل توجهی از آن از API گنجور می‌آید.

می‌دانیم که درخواست‌های بسیار زیادی برای محتوای واقعی شعرها انجام می‌شود.

و می‌دانیم که بخش بزرگی از این درخواست‌ها خود را با User-Agent مشخص معرفی نمی‌کنند.

اما هنوز نمی‌دانیم چه برنامه‌ها و چه کسانی پشت این درخواست‌ها هستند.

بررسی بعدی باید دقیق‌تر سراغ نشانی‌های IP، زمان درخواست‌ها و الگوی رفتاری مصرف‌کنندگان برود. شاید در این مرحله بتوانیم یک برنامه یا سرویس مشخص را شناسایی کنیم؛ شاید هم معلوم شود که این ترافیک حاصل جمع استفادهٔ تعداد زیادی مصرف‌کنندهٔ کوچک است.

در هر دو صورت، دانستن پاسخ این سؤال به ما کمک خواهد کرد که راه‌حل مناسبی پیدا کنیم.

فعلاً اما یک نتیجهٔ مهم به دست آمده است:

آن چند ده گیگابایت ترافیکی که هر روز از سرور گنجور خارج می‌شود، عمدتاً در حال تبدیل شدن به شعر و اطلاعات گنجور در سمت دیگر اینترنت است.

این شاید از یک نظر بهترین نوع مصرف پهنای باند برای یک سایت ادبی باشد؛ اما وقتی حجم آن به حدی می‌رسد که می‌تواند سرور را از دسترس خارج کند و هزینه‌های زیرساخت پروژه را چند برابر کند، دیگر نمی‌توان از کنار آن گذشت.

بررسی این مسئله ادامه دارد.

واقف بتالوی (لاهوری) به همت آقای احمد علیپور

حدود دو سال پیش آقای احمد علیپور فایل تایپ شدهٔ دیوان واقف لاهوری را برای گنجور ارسال کردند:

در آن زمان خدمتشان عنوان شد که انتشار از روی فایل ورد در گنجور سخت و زمانبر است و انتشار آثار وقتی در زمان معقول امکانپذیر است که اثر در قالب گنجور رومیزی ارائه شود (در این مورد این نوشته را بخوانید). همچنان که دوستان می‌دانند در گنجور باید نوع یک مصرع (اول، دوم، بند و …) مشخص باشد و ساختار شعر به درستی مشخص شده باشد. مشکل متون تایپ شدهٔ عادی این است که این ساختارها را ندارند.

همان زمان متن را برای یکی از دوستان که در تلاش بود تا آثار شعرای پارسی‌گوی شبه‌قاره را در گنجور منتشر کند فرستادم و با توجه به این ایشان و دوستانشان درگیر آثار دیگری بودند کاری پیش نرفت.

چند روز قبل دوباره به آن سر زدم و با صرف دو روز وقت آن را به قالب متنی قابل ورود به گنجور رومیزی بردم و دسته‌بندی و در گنجور منتشر کردم (دیوان واقف در گنجور).

اینک این شما و این واقف لاهوری: شاعری پارسی‌گوی زادهٔ پنجاب هندی امروزی (باتالا یا بتاله یا بطاله) و درگذشتهٔ پنجاب پاکستان امروزی (بهاولپور) که پیشتر گویا گزیده‌هایی از آثارش در ایران نیز منتشر شده.

متنی که آقای علیپور عزیز فراهم کرده‌اند مطابق این چاپ در پاکستان است و بخش الف غزلیات و سربخش‌های دیگر کتاب نیز با گنجور همگام شده است.

در دیوان واقف علاوه بر حدود ۱۰۰۰ غزل کامل و ۲۰۰ رباعی و مجموعه‌ای از غزلیات ناتمام و قطعات و اشعار پراکنده یک ترجیع بند به تقلید از ترجیع بند شیخ اجل نیز وجود دارد که خواندنش خالی از لطف نیست.

این مجموعه نیز مطابق روال سایر مجموعه‌های جدید از طریق گنجور رومیزی، دریای سخن و ساغر و کتابخانهٔ گنجور قابل دریافت است.

دیوان تخیلات نعیم فراشری شاعر ملی آلبانی به همت الف. رسته

از زبان آقای الف. رسته بخوانید:

نام کامل او محمد نعیم فراشری است. درسرزمین آلبانی در سال ۱۲۶۲ ق( ۱۸۴۶ م)، در یک خانوادهٔ سرشناس و مسلمان فرهنگ پرور نامدار، زاده شد. نام پدرش خالد بیک بود و مادرش امین دختری از خانوادهٔ ریشه‌دار و قدیمی اصیل آلبانیائی و از نوادگان الیاس بیک بود. الیاس بیک در آلبانی زاده شد و در لشگریهای مراد دوم در قرن پانزدهم میلادی در سرزمین آلبانی به خدمت سلطان مراد دوم برده شد و دین اسلام را پذیرفت و به خدمت سپاه سلطان درآمد و با شجاعتی که داشت از نردبان ترقی بالا رفت و یک فرمانده نظامی مهمی در سپاه عثمانی شد. او در سال ۱۴۵۳ در خدمت سلطان محمد فاتح در فتح قسطنطنیه شرکت داشت و درجهٔ میرآخوری را به دست آورد. الیاس بیک با دختر سلطان محمد فاتح ازدواج کرد. سامی فراشری برادر نعیم فراشری این داستان را با جزئیات در فرهنگ ترکی که خود نوشته است، بیان کرده است.

در این خانواده سه برادر پرورش یافتند که هر سه در فرهنگ و استقلال و آیندهٔ آلبانی نقش پایداری گذاشتند. برادران فراشری به ترتیب سن عبارتند از عبدل (1839-1892)، نعیم (1846-1900) و سامی (1850-1904) بودند.

نخستین محیط درسی نعیم تکیهٔ بکتاشی ده فراشر بود. نخستین معلم او محمد افندی بود که درس‌های فارسی، ترکی و عربی را از او یاد گرفت. در سن نوزده سالگی با برادر کوچکترش سامی فراشری در شهر دیگری به مدرسهٔ یونانی رفت و در آنجا درس‌های یونانی و فرانسوی را یاد گرفت. یعنی او هم آموزش شرقی داشت و هم آموزش غربی. هر دو فرهنگ را تجربه کرد ولی گرایش او به فرهنگ شرقی به ویژه به فرهنگ فارسی یود.

نعیم در سال ۱۸۷۱ در استانبول ساکن شد که برادرش سامی فراشری در آنجا بود. در آنجا از یک معلم خصوصی به نام یعقوب افندی درس‌های فارسی می‌گرفت، سعدی و حافظ و فردوسی را می‌خواند. از دوستانش نقل شده است که در روزهای جمعه و شنبه پیش معلم همهٔ گلستان و بوستان سعدی و حافظ را می‌خواند.

نعیم در سال ۱۸۷۱ کتاب دستور زبان فارسی به روش نوین را به چاپ سپرد. جالب است که بدانیم میرزا حبیت اصفهانی یک سال پس از نعیم فراشری نخستین دستور زبان نوین فارسی را در همان شهر در سال ۱۸۷۲ چاپ کرده است.

گفته شده است که کتاب دستور زبان فارسی او ۱۶۸ صفحه دارد که دو بخش دارد. بخش نخست آن ۶۵ صفحه است که دستور زبان است. بخش دوم ۸۳ صفحه است که واژه نامه و تمرین‌های آن است.

دومین کتاب فارسی او دیوان تخلیلات نام دارد که شامل اشعار فارسی اوست که در طول ده سال سروده شده است، آن کتاب را در سال ۱۳۰۱ هق / ۱۸۸۵ میلادی در استانبول چاپ کرده است. بیشتر اشعار او تاریخ دارند. که نشان میدهد از ۱۲۸۹ تا ۱۲۹۹ هق / ۱۸۷۲-۷۳ تا ۱۸۸۱-۸۲ سروده شده‌اند. گفته شده است که دفتر گزیده‌ای از شعرهای فارسی هم داشته است که چاپ نشده و از بین رفته است.

نعیم چندین کتاب و سروده‌ به زبان آلبانیایی دارد، کتاب اسکندر بیک او چکامه‌ای حماسی است که شرح مبارزات استقلال طلبانهٔ اسکندر بیک است. کتاب کربلای او شرح واقعهٔ کربلا به زبان آلبانیایی است که بسیار معروف است.

پیش از نعیم چندین شاعر اثرگذار دیگر در همان روستای فراشر نام آور شده بودند. یکی از آن‌ها شاهین فراشری بود که حماسهٔ مختارنامه را در دوازده هزار بیت در سال ۱۸۶۸ به پایان رسانده بود، یعنی در سالی که نعیم جوان بیست و دو ساله بود.

شاهین برادر بزرگتری داشت به نام دالیب بیک که او هم سروده‌ای حماسی در پنجاه شش هزار بیت دارد به نام حدیقت السعداء [«بهشت شهیدان» (Kopshti i te mirevet )] که در ۲۱ رجب ۱۲۵۸ هق / ۶ ژوئن ۱۸۴۲ به پایان رسانده بود.

همهٔ اینان بنیان گذاران ادبیات و شعر به زبان آلبانی بودند که همگی در تکیه‌های درویشان شیعی بکتاشی تربیت یافته و فارسی یاد گرفته و از شعر و ادبیات عرفانی ایرانی بهره برده بودند و پایه‌گذاران استقلال فرهنگی آلبانی شدند. جالب است که بدانیم که در آلبانی از روی الفبای فارسی یک الفبای خاص زبان آلبانیائی طرح کردند که بسیار آموزنده است.

تکیهٔ بکتاشی را در روستای فراشر درویشی به نام طاهربابا نصیبی بنیان گذاشته بود و خودش تا سال ۱۸۳۵ که زنده بود متولی تکیه بود. طاهر بابا در فراشر زاده شده بود ولی در ایران تحصیل کرده، سرزمین های عراق و عثمانی و عرب را سیاحت کرده و در نهایت در فراشر ساکن شده بود. او هم شاعر بوده است ولی شعرهای او از دست رفته است.

طاهر بابا یکی از مشاوران علی پاشا ( ۱۷۴۰ تا ۱۸۲۲)بود. علی پاش حاکم سرزمین آلبانی در امپراتوری عثمانی شده بود، او هم در یک خانوادهٔ بکتاشی زاده شده و پرورش یافته بود، و در سال ۱۷۸۸ حکمران آلبانی و بخشی از یونان به دست آورده بود.

نعیم فراشری در استانبول به بیماری سل دچار شد، هر چند بیماریش مدوا شد ولی اثر بیماری در او باقی ماند و در سن شکوفائی شاعری‌اش درگذشت.

تا آنجا که جستجو کردیم، دیوان تخیلات فراشری را در ایران برای نخستین بار دکتر عبدالکریم گلشنی استاد دانشگاه شیراز در سال ۱۳۵۴ در بخش دوم کتاب « فرهنگ ایران در قلمرو ترکان» منتشر کرد.

بار دوم آقای وحید فرمند آن را در نشریهٔ شعر سال ۴ شماره ۱ در سال ۱۳۷۶ منتشر کرد.

بار سوم آن را خانم زهرا کدخدامزرجی در سال ۱۳۹۸ منتشر کرده‌اند.

متن حاضر از سایت گنجینهٔ فارسی برداشتیم و سپس آن را از روی چاپ دکتر گلشنی تصحیح کرده‌ایم، تفاوت‌های اساسی با متن سایت گنیجیهٔ فارسی دارد. دکتر گلشنی حرفه‌ای، ادیبانه، استادانه کار کرده است. دکتر گلشنی داستان به دست آوردن اشعار نعیم فراشری را در صص ۱۴-۱۵ کتاب خود شرح داده است که از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۸ در دانشگاه هامبورگ زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌کرده است، و درهمان سالها با دکتر حسن قلشی که از دانشگاه بلگراد برای فرصت مطالعاتی به دانشگاه هامبورگ آمده بوده آشنا می‌شود و او برگهائی از اشعار نعیم فراشری را به او می‌دهد.

ولی آقای وحید فرمند توضیح نداده است که منبع او از کجا بوده است و چگونه آن را به دست آورده است، همین قدر از امضای ایشان می‌توان فهمید که در تابستان ۱۳۷۶ در تیرانا پایتخت آلبانی بوده است.

به چاپ خانم زهرا کدخدامزرجی در دسترسی نداشتیم، خیلی مشتاق هستیم که آن را به دست بیاوریم و از روی چاپ ایشان متن حاضر را بهتر بکنیم.

از سایت گنجینه فارسی سپاسگزاریم.

در زمستان ۱۳۹۶ یک همایش برای« بررسی اندیشه های نعیم فراشری» در ایران برگزار شد ولی ما از چند و چون آن اطلاعی نداریم. یک تمبر یادبود از نعیم فراشری در سال ۱۹۹۷ در ایران چاپ شده است.

با سپاس از آقای رسته دیوان تخیلات نعیم فراشری با دو منبع کاغذی موجود در نسکبان همگام شده است.

نعیم فراشری غربی‌ترین شاعر حال حاضر روی نقشهٔ گنجور

بیست غزل از کربلایی یوسف خوسفی (ناظرعلیشاه) از شاعران اواخر قاجار

به همت آقای مصطفی علیزاده ۲۰ غزل از کربلایی یوسف خوسفی شاعر ناشناخته و خوب شهر خوسف «که به حق جایگاه دومین سخن سرای خوسف پس از ابن حسام از اوست» در گنجور در دسترس قرار گرفته است. از زبان آقای علیزاده بخوانید:

او از شاعران ناشناختهٔ عصر قاجار است که تأثیری عمیق از سعدی و حافظ پذیرفته است. این تأثیرپذیری به‌ویژه در مورد سعدی، در اشعار و مقدمهٔ خودنوشتِ یوسف (که تنها نثر موجود به قلم اوست) به‌وضوح دیده می‌شود و نشان از تأثیر فراوان گلستان بر نثرش دارد. بی‌گمان، پس از قلهٔ بی‌بدیل شعر و ادب خوسف، یعنی ابن‌حسام، جایگاه دومین سخن‌سرای نامی این شهر شایستهٔ اوست.

کربلایی یوسف شاعری غزل‌سراست و در میان آثارش، افزون بر ۳۹۰ غزل، تعدادی مثنوی، ترجیع‌بند و رباعی نیز دیده می‌شود که اندیشه‌های عرفانی و صوفیانه در آنها به‌وضوح مشهود است. وی در پایان مقدمهٔ دیوان خود چنین آورده است:

«این چند کلمه را از راه نصیحت و موعظه ننوشتم و به‌یادگار گذاشتم تا هر کس بخواند، در حلقهٔ عارفان و عاشقان حقیقی داخل شود و دستورالعمل خود قرار دهد و به‌وسیلهٔ این نکات و نظر همت درویشان، خود را به سرمنزل نجات برساند و شهد عشق و محبت را به کام بچکاند. مدتی به نظم و نثر پرداختم و جمع‌آوری نمودم و این کتاب را مسمّی به «کنزالاسرار» نمودم.»

کاتب دیوان کربلایی یوسف، حاج علی فرزند حاج ملا احمد خوسف‌رودی است. یک نسخه از این دیوان نزد خاندان محترم گلشن (از نوادگان مرحوم کربلایی یوسف) نگهداری می‌شود و نسخهٔ دیگری نیز در کتابخانهٔ مرحوم سالک موجود بوده که مصحح از آن بهره برده است. دیوان کربلایی یوسف خوسفی با عنوان «کنزالاسرار: دیوان غزلیات، مثنوی و رباعی سرودهٔ کربلایی یوسف خوسفی در قرن سیزدهم» به‌همت شادروان غلامحسین سالک در سال ۱۳۹۸ توسط انتشارات نیم‌دایره به طبع رسیده است.
متأسفانه این اثر حتی پس از انتشار نیز در میان جامعهٔ شعر و ادب خراسان جنوبی چندان که باید شناخته نشده است و مغفول مانده است. امید است معرفی این شاعر ارزنده و کمترشناخته‌شدهٔ سرزمین کهن قهستان در گنجور، راه را برای شناخته‌شدن هرچه بیشتر او بگشاید.

در دسترس قرار گرفتن آثار علامه شیخ عبدالرحیم حائری (صاحب‌الفصول) و آثار منظوم او در گنجور به همت آقای مهدی غفارزاده

از زبان آقای مهدی غفارزاده بخوانید:

این کتابِ مشرق الانوار که در دست دارید، اثری گرانقدر از علاّمه حاج شیخ عبدالرحیم حائری، (معروف به صاحب الفصول) است. این اثر از عارف بزرگوار و بلند مرتبه ای است که میتواند همچون چراغی پرنور، در شبهای تاریک، مسیر پرخطر معرفت اندیشی را بر عاشقان راه الی الله و عارفان معنویّت جو، روشن نمایند. اشعار سروده از عارفی است بزرگ و بی نظیر، راه پیموده و مجّرب است که در فراز قله های معرفت، چون سروی بلند قامت و در بُلندای ملکوت اعلا، چون عقابی بلند پرواز ایستاده بود، و هر آنچه که را دیگران از شوق وصل میگویند و آرزو میکنند را به عین دیده و به واقع تجربه کرده بود. برای آشنایی بیشتر با شخصیت و آثار مرحوم علامه توصیه میکنم به زندگی نامه ایشان در سایت گنجور مراجعه فرمایید.

کتاب «کلیات منظوم»، مشتمل بر دو اثر با ارزش از مرحوم علامه حائری میباشد. در بخش اول، کتاب «مشرق الانوار» که به سبک مثنوی و ملهم از کتاب مثنوی معنوی اثر گرانقدر مولانا جلال الدین رومی سروده شده و حاوی داستانها، مطالب عرفانی و اخلاقی پندآموزی است که در سالهای جوانی ایشان به رشته تحریر در آمده است. بخش دوم کتاب به نام مجمع الاسرار حاوی اشعاری عرفانی به سبکهای مثنوی، قصیده، غزل و رباعی میباشد، که عمدتاً در دوران میانسالی آن مرحوم سروده شده اند.
مشرق الانوار اسرار است این – مجمع الاسرار اخبار است این

این کتاب، اول بار به نام «کلیات منظومِ صاحب الفصول حائری» به صورت خطاطی شده و در قطع کوچک در سال 1332 شمسی، به همت جمعی از شاگردان و دوستان آن مرحوم و پس از وفات ایشان، توسط چاپخانه تابش تهران، چاپ و انتشار یافت.

از آنجایی که اشعار آن حاوی معانی والایی میباشد و به سبک ادبیات قدیم نوشته شده است، نیاز به شرح و بسط بیشتری در مورد برخی از ابیات احساس میشد، که این کار به همت پدر بزرگوار بنده، مرحوم جناب سعید غفارزاده انجام شد و در کتابی به نام،«شرحی بر کلیات منظوم مشرق الانوار و مخزن الاسرار» در سالهای اخیر به چاپ رسید و در تیراژ محدودی در اختیار علاقمندان قرار گرفت.

جهت بارگذاری در سایت وزین گنجور که امروزه از افتخارات فرهنگ، عرفان و ادب فارسی است، لازم بود تا متن کتاب با استانداردهای تعیین شده توسط آن سایت، مجدداً تنظیم و بازنویسی شود. لازم بود تا متن با سبک ادبیات امروزی هماهنگ و در متون یا لغات عربی که ممکن است برای برخی خوانندگان مشکل باشد، اِعراب گذاری گردد تا خواندن اشعار را روانتر و ساده تر نماید.

خداوند را بسیار شاکرم تا موجباتی فراهم کرد و این حقیر را نسبت به آماده سازی و تنظیم کتاب منظوم مشرق الانوار که مشاهده میفرمایید، ترغیب و یاری نمود. بازنویسی و تنظیم این متن، پس از ماهها تلاش به سرانجام رسید و هم اکنون در سایت گنجور بارگذاری شده و در دسترس همگان قرار گرفته است. امیدوارم مورد استفاده علاقمندان و مشتاقان راه حقیقت و معرفت قرار گیرد.

تنظیم کننده: مهدی غفارزاده
فروردین ۱۴۰۵
آدرس ایمیل: mghbcn1965@gmail.com

علامه شیخ عبدالرحیم حائری، معروف به صاحب‌الفصول (۱۲۹۴ قمری/۱۲۵۶ شمسی – ۱۳۶۷ قمری/۲۹ مرداد ۱۳۲۷ شمسی)، عارف، فقیه، ادیب و شاعر برجسته‌ای است که اشعار عمیق عرفانی و حکمی او اکنون در گنجور در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

او فرزند عبدالحسین بن محمدحسین و از نوادگان شیخ محمدحسین حائری اصفهانی (متوفای حدود ۱۲۶۱ قمری)، مؤلف کتاب مهم «الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه» است. این کتاب باعث شد خاندان او به «صاحب‌الفصول» شهرت یابد و لقب در نسل‌های بعد نیز باقی ماند. علامه در ربیع‌الاول ۱۲۹۴ قمری در کربلا به دنیا آمد. تحصیلات دینی را از کودکی در همان شهر آغاز کرد و از همان سنین جوانی به سرودن شعر روی آورد و تخلص «حائری» را برگزید. استادان او در کربلا شامل ملا اسماعیل بروجردی، زین‌العابدین مازندرانی و میرزا محمدهاشم خوانساری بودند. سپس ده سال در اصفهان و ده سال در نجف به تحصیل و تهذیب پرداخت. با آشفتگی اوضاع عراق در جنگ جهانی اول (حدود ۱۳۳۰ قمری) به تهران مهاجرت کرد و تا پایان عمر در این شهر به فعالیت علمی، تربیتی و عرفانی مشغول بود. مقبره او در ملک شخصی‌اش، کنار مسجدی به نام خودش، در خیابان کارون جنوبی تقاطع خیابان هاشمی تهران قرار دارد و زیارتگاه شاگردان و علاقه‌مندان است.

علامه حائری در ادبیات، فقه، حکمت، کلام، عرفان و معارف الهی دستی توانا داشت. بسیاری از معارف را از راه حس و شهود دریافته بود و به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌سرود. اشعارش نه برای مسجع و مقفی بودن کلمات، بلکه برای ریختن معانی دقیق در الفاظ رقیق بود. او خود در بیتی خلاصه حالش را چنین بیان کرده است:

در جهان دل ز نعمت‌های جان چیزی نبود
کز زلال آن نصیبم، جام لبریزی نبود

از نسیم شوق جانان غنچه جانم شکفت
هیچ از آن خوشتر، نسیم عشق‌انگیزی نبود

…

در جهان خوش آمدم، خوش زیستم، خوش می‌روم
شکرلله در وجودم جز خوشی چیزی نبود

کارهای حائری اسرار بود و کس نیافت
زانکه یک صاحبدلی و اهل تمیزی نبود

از دیدگاه تربیتی او، دین‌داری تقلیدی رایج سطحی و مایه اختلاف است و دین فلسفی نیز به دلیل اختلاف دائمی فلاسفه راهگشا نیست. او به دین‌داری حسی و شهودی باور داشت: تجربه شخصی و شهود راه شناخت انسان، قوانین جهان و دریافت آگاهی‌های عالم معنا را می‌گشاید. معتقد بود علم تنها همراه با عمل ثمر می‌دهد و معلم باید خود پیش از تعلیم دیگران به درجه معرفت رسیده باشد. از این رو به تقلید رایج در میان برخی علما اعتقادی نداشت و توصیه می‌کرد هر کس تکالیف شرعی خود را مستقیماً از منابع اصیل (مانند فهرست وسائل الشیعه) تحقیق کند. او تأمین زندگی از وجوهات شرعیه را جایز نمی‌دانست و خود هرگز چنین نکرد؛ همین استقلال فکری باعث طرد نسبی او از برخی حوزه‌ها شد.

او به تشکیل اجتماعات غیردولتی (آنچه امروز NGO خوانده می‌شود) اعتقاد داشت و جامعه «اخوان اسلامی» را با اساسنامه‌ای دقیق تأسیس کرد که بر راستی، تقوا، اخوت دینی، نصیحت‌پذیری و عدم تجسس تأکید داشت. جلسات هفتگی در گروه‌های کوچک برگزار می‌شد و اداره آن دوره‌ای بود. همچنین به ایجاد کسب‌وکارهای نوین، شرکت‌ها، بانک‌ها، استخراج معادن و صنایع توصیه می‌کرد — توصیه‌ای دوراندیشانه در اوایل قرن چهاردهم شمسی.

نمونه‌ای از آینده‌نگری او نگاهش به رادیو است. در زمانی که بسیاری از روحانیون آن را حرام می‌شمردند، او رادیو را «نوشداروی زندگانی جاودانی» و حامل الفت و آشنایی میان بشر می‌دانست و مقاله بلندی درباره آن نوشت. امروز می‌توان این نگاه را به کل تکنولوژی ارتباطات و رسانه‌های جمعی تعمیم داد.

نقش تاریخی در بقیع

یکی از برجسته‌ترین اقدامات او مربوط به سال ۱۳۴۵ قمری (حدود یک سال پس از تخریب بارگاه‌ها و قبور بقیع توسط وهابیون در ۱۳۴۴ قمری) است. بسیاری از مسلمانان از بیم تکفیر به حج نرفتند. علامه با حدود هزار نفر زائر از طریق سوریه رهسپار حجاز شد. در دمشق با سفیر سعودی ملاقات کرد و تضمین امنیت گرفت. پس از مناسک حج، در دو جلسه مذاکره با ملک عبدالعزیز سعودی ضمن اعتراض به تخریب قبور، خواستار ترمیم و مشخص شدن حدود قبور ائمه شد. پادشاه سعودی طی نامه رسمی (شماره ۱۱۰۲ مورخ ۲۰ ذی‌الحجه ۱۳۴۵) تعهد کرد قبور نظافت و تسویه شرعی شوند، دیواری برای حفاظت بنا گردد و هیچ‌کس از زیارت شرعی منع نشود. علامه در همان سفر اقدامات اولیه ترمیم را انجام داد و دیوار کشید — اقدامی که اگر آن سال صورت نمی‌گرفت، ممکن بود آثار قبور مانند بسیاری از بزرگان بقیع از میان برود. این سند بعدها در روزنامه اطلاعات منتشر شد و مورد استناد قرار گرفت.

آثار منظوم

اشعار او در کتابی با عنوان «کلیات منظوم» (شامل مشرق‌الانوار و مجمع‌الاسرار / مخزن‌الاسرار) گرد آمده است. چاپ نخست در فروردین ۱۳۳۲ به همت جامعه اخوان اسلامی و چاپ دوم در ۱۳۹۷ به همت مرحوم سعید غفارزاده همراه با شرح و تفصیل بیشتر منتشر شد. مشرق‌الانوار منظومه‌ای به سبک مثنوی و حاوی نکات عرفانی عمیق است و مجمع‌الاسرار دیوان قصاید، غزلیات و رباعیات. این دو اثر اکنون به همت آقای مهدی غفارزاده در گنجور بارگذاری شده و در دسترس عموم قرار دارد:

علاوه بر این، تألیفات متعددی در فقه، اصول، تفسیر، رجال، درایه، حکمت، عرفان و حتی رساله‌ای درباره تکلیف نماز و روزه ساکنان مناطق قطبی دارد. کتاب «حی بن یقظان» (به سبک رمان، الهام‌گرفته از ابن‌طفیل) و مجموعه مقالات «دعوت بشر به یگانگی» نیز از آثار اوست که بعدها شرح و تفسیر شده‌اند.

سپاس از همت آقای مهدی غفارزاده

انتشار این آثار در گنجور مدیون زحمت و پیگیری آقای مهدی غفارزاده است که متن‌ها، زندگی‌نامه‌ها و اسناد مرتبط را فراهم آورده و در اختیار قرار داده‌اند و آثار را در قالب گنجور رومیزی آماده کرده‌اند. این کار نه تنها گنجینه‌ای عرفانی و ادبی را زنده کرده، بلکه چهره‌ای کمترشناخته‌شده از عالمان مستقل، پیشرو و صاحب‌ذوق معاصر را به نسل امروز معرفی می‌کند.

زندگینامهٔ کاملتر صاحب به فصول به زحمت آقای مهدی غفارزاده

علامه شیخ عبدالرحیم حائری، فرزند عبدالحسین بن محمد حسین است. جدّ وی محمد حسین حائری اصفهانی، نویسنده کتاب «الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه» در اصول فقه به صاحب فصول شهرت یافت و این لقب در خاندان وی باقی ماند. علامه عبدالرحیم حائری در ربیع الاول سال 1294 هجری قمری (1256 شمسی) در کربلا بدنیا آمد. تحصیلات دینی را در کربلا آغاز کرد و از کودکی به شعر گفتن پرداخت و تخلص«حائری» را برای خود برگزید. ملا اسماعیل بروجردی (1319قمری)، زین العابدین مازندرانی (1306قمری) و میرزا محمد هاشم خوانساری (1318قمری) از اساتید وی در کربلا بودند. از سال 1310قمری به مدت ده سال در اصفهان و پس از آن ده سال در نجف به تحصیل علم و تهذیب پرداخت. با آشفته شدن اوضاع عراق در جنگ جهانی اول در سال 1330 قمری به تهران مهاجرت کرد. پس از آن تا پایان عمر در تهران به فعالیت دینی پرداخت.
علامه حائری در 6 ذی القعده سال 1367 قمری (29 مرداد 1327 شمسی) تهران وفات نمود. مقبره ایشان در ملک شخصی خود در کنار مسجدی به نام خود ایشان، واقع میباشد. این مقبره در تهران، خیابان کارون جنوبی تقاطع خیابان هاشمی، زیارتگاه بسیاری از شاگردان و علاقمندان ایشان است.

مرحوم علامه حائرى، داراى معلومات وسیع در رشته ادبيات، فقه، حكمت، كلام، عرفان و معارف الهى بود. چون خانه دلش به نور علم، حكمت و عرفان روشن شده بود، و بسیاری از معارف هستی و الهی را از طريق حس و شهود دریافته بود، قادر بود تا به دو زبان فارسى وعربى شعر بسراید. از اینروحقایق کم نظیر و پر عمقی را در نوشته ها و اشعار خود برای ما به یادگار گذاشته است.
بارى اين عارف ربّانى از سنین جوانی شروع به سرودن شعر نمود، آنهم نه براى مُسجّع و مُقَفّع بودن كلمات، بلكه براى ريختن معانى دقيق، در الفاظ رقيق. این اشعار در کتابی واحد به نام «کلیات منظوم» مشتمل بر دو کتاب مشرق الانوار و مخزن الاسرار، به همت جامعه اخوان اسلامی در فروردین 1332 به چاپ رسید. چاپ دوم این کتاب در سال 1397 به همت مرحوم سعید غفارزاده همراه با شرح و تفصیل بیشتری به چاپ رسید.
همینطور در مورد سؤالاتى كه از مرحوم شيخ محمود شبسترى در کتاب مشهور گلشن راز شده بود، علامه حائری با همان وزن و قافيه متين و استوار از لحاظ فنّ ادب، پاسخهایی به اختصار بيان كرده است که در خور توجه میباشد. این اشعار در آخر كتاب منظوم مجمع الاسرار (یا کلیات منظوم) به نظر خوانندگان گرامى مى‌رسد.
در سنین جوانی بیش از سی اجازه روایتی و اجتهادی از علمای زمان خود داشت، هر چند معتقد بود که داشتن دانش، به تحقیق است و نه به تصدیق دیگران، و این موضوع را در یک بیت شعر چنین بیان میکند:
فَانما العُلوم بِالتحقیق تَعرف لابسارج التَصدیق
ترجمه: «به درستی که علم با تحقیق (به دست می آید) و با تصدیق (و تایید دیگران) شناخته نمیشود»

ایشان خلاصه ای از شرح حالشان را در شعری این گونه می سُرایند:
در جهان دل زنعمتهاى جان چيزى نبود كز زلال آن نصيبم، جام لبريزى نبود
از نسيم شوق جانان غنچه جانم شكفت هيچ از آن خوشتر، نسيم عشق ‌انگيزى نبود
بوى جانان يافت دل از نِكهت صبح وصال بهتر از آن بوى، بوى مشك‌آميزى نبود
بى‌نيازم كرد و عزت داد حق بى مال و يار هيچ بالاتر از آن اِغناء وتعزيزى نبود
هم ز زَهر زَهرۀ ‌گيتى مراپرهيز داد گرچه اين نفس دَنى را هيچ پرهيزى نبود
در جهان خوش آمدم، خوش زيستم، خوش می‌روم شكرللّه در وجودم جز خوشى چيزى نبود
كارهاى حائرى اسرار بود و كس نيافت زانكه يك صاحبدلىّ واهل تمييزى نبود

علاوه بر تألیفات بسیار، تشکیل کلاسها و جلسات متعدد برای تربیت شاگردان متعدد از اقدامات او بود. روش تعلیم و تربیت او، خاصّ خودش بود. روش دینداری تقلیدی رایج را سطحی و مایه اختلاف و پراکندگی بیشتر میدانست. دین فلسفی را هم راهگشا و مایۀ وحدت نمیدانست و می گفت هرچند فلسفه راه عقل و منطق است، ولی همواره میان فلاسفه اختلاف نظر وجود دارد و نمیتواند ما را به اتحاد نظر و همدلی جمعی برساند. در اصل معتقد به دینداری حسّی بود و تجربه های شخصی و شهودی. این مسیر شناخت حسّی و شهودی و همینطور وقوع تجربه های شخصی در زندگی انسان است که قادر میباشد، راه را برای شناخت انسان و همینطور برای شناخت قوانین جهان و دریافت آگاهی های عالم معنا باز کند. این راه عارفانی است که با مسیر تجربه های حسّی و شهودی، میتوانند به هم دلی و هم نظری و در نهایت به نوعی یگانگی با عالم معنا برسند.

عارفِ حق چون زحق آگاه شد لاجِرَم يَنظر بنوراللّه شد
رسته از آلايش ما و منى است روشنى در روشنى در روشنى است
منظر او جز به نوراللّه نيست بلكه هيچ از ديد خود آگاه نيست
كوزه را بِشكسته در دريا شده فارغ است از لا و در اِلّا شده
گشته وجه و سر به سر نور خداست جزو مستثنى و رَسته از فناست

او معتقد بود که علم، فقط همراه با عَمل میتواند نتیجه بخش باشد، معتقد بود که معلم قبل از تعلیم دیگران، در ابتدا خود باید در عمل به درجه ای از اخلاق، معرفت و شناخت رسیده باشد، زیرا که شخص راه نیافته و راه نرفته، چگونه میتواند راه گشای دیگران باشد؟
از اینرو ایشان به امر تقلید، چنانچه در میان علمای شیعه مرسوم گشته، اعتقاد نداشت و معتقد بود که هر کس میبایست نسبت به وظایف شخصی و شرعی خود آگاه باشد، و تکالیف خود را از منابع اصیل و درست دینی تحقیق نماید. چنانچه برای این منظور به دوستان خود توصیه نمود تا بخش فهرست کتاب وسائل شیعه نوشته شیخ حُرِّ عاملی را به فارسی ترجمه و در اختیار عموم قرار دهند. این کتاب خلاصه ای از احکام فقهی است، و البته نه بصورت رسالۀ عملیّه که میان روحانیون مرسوم میباشد، بلکه به شکلی متفاوت، و مستقیماً مُنتجّ از روایات و احادیث رسیده از ائمه هدی میباشد و بیشتر یک رسالۀ تحقیقی است تا رسالۀ تقلیدی. این کتاب بعدها به همّت مرحوم سعید غفارزاده به فارسی ترجمه و در دو جلد به چاپ رسید.
مرحوم علامه بسیار آزاد و مستقل می اندیشید و در زمان خود نسبت به هر چه که آنرا از اباطیل و اوهام مینامید، با صراحت تمام مخالفت میکرد. معتقد بود که علمای دینی نمی بایست هزینه زندگی خود را از محل وجوهات شرعیّه و دسترنج دیگران تأمین نمایند و آنرا به هیچ وجه مجاز نمی دانست و خود نیز هرگز چنین نکرد. از اینرو مورد طرد و مخالفت بسیاری از مدارس و حوزه های علمیه قرارگرفت و حتی بسیاری از طلّاب جوان وابسته به حوزه های علمیه، به دلیل ملاحظات شخصی و وابستگی به آن مدارس، جسارت حضور در محضر ایشان را نداشتند.
ایشان به تشکیل اجتماعات و ارگانهای غیر دولتی (آنچه که امروزه به نام NGO خوانده میشوند) اعتقاد وافر داشت و دوستان و اطرافیان را به آن تشویق می نمود. از اینرو شخصاً جامعۀ «اخوان اسلامی» را تشکیل داد و خود اساسنامه ای برای آن تنظیم نمود که اصول و فروع آن بسیار قابل دقت است.
در این اساسنامه ایشان میفرماید: «اساس مجامع بر پنج امر محتوی است:
1- اصل و اساس آنها راستی و درستی است، که حقیقت انسانیّت، در اِحراز حقایق اسلام و تَحَرُّز از اباطیل و اوهام است.
2- فروع آنها، تحکیم ایمان، تقوی و تهذیب اخلاق است که محقق انسانیّت و حافظ حقوق و حدود آن است.
3- اجزأ آنها، اُخوّت دینیّه، معاهدۀ شرعیّه، با یکدیگر بر راستی و درستی است، که از طبیعت پاک انسان مَدنی و پاکی زندگی اجتماعی اوست.
4- شرایط آنها، حق نظر داشتن بر یکدیگر، قبول نصیحت کردن است، لزوماً که حفظ پاکی افراد و جامعه بسته به آنهاست.
5- عَدمُ المانع آنها، مخالف نبودن ظاهر مسلمان است به ظاهر اسلام، به مقتضای تکلیف اسلامی خود، که ظاهر، نشان باطن است، و هیچکس را حق تجسس از باطن و سرکشی (در زندگی دیگران) نیست.»

این مجامع در گروههای حداکثر پانزده نفره بصورت هفتگی برای سالهای متمادی تشکیل میشد و علاقمندان را در مورد علوم دینی، قرآنی، اخلاقی، عرفانی و غیره تعلیم میداد، بدون آنکه متکی به شخص یا اشخاصی باشد. اداره جلسات به صورت دوره ای به عهده اعضا میبود.
ایشان در بخش دیگری از نظام نامه که خود برای تشکیل همین جامعه تدوین نمودند، توصیه شدید به ایجاد کسب و کارهای نوین، مینمایند: از جمله تأسیس شرکتها، بانکها، استخراج معادن، ایجاد صنعتها و کارخانجات در رشته های مختلف. تصور کنید که این توصیه ها در اوایل قرن چهارده شمسی بوده و سال وفات ایشان 1327 شمسی بوده است. این توصیه ایشان در آن دوران، آن هم زمانی که عواقب شوم جنگ جهانی دوم و بحرانهای خانمان برانداز آن هنوز بر سر ایران بوده است، نشان از درایت و دوراندیشی ایشان میباشد.
تاسیس رادیو در ایران:
ایشان هر چند بظاهر مُعمّم می بود، ولی برعکس سایر مُعمَّمین، دیدگاهی بسیار پیشرو و اندیشه ای عمیق نسبت به زمانۀ خویش داشت، از ورود و استفاده از اختراعات جدید و مظاهر مثبتۀ تجدّد استقبال میکرد. مثالهای زیادی در این مورد وجود دارد. به عنوان مثال در مقالۀ اول از مجموعۀ «دعوت بشر به یگانگی» چنان توصیفی از رادیو میکند که از یک فرد روحانی که بیش از صد سال پیش میزیست، بسیار مایۀ تعجب است. در آن زمان، رادیو به تازگی در ایران تاسیس شده بود. برای اطلاع، رادیو در اردیبهشت 1319 و آنهم به صورت بسیار محدود در تهران شروع به کار کرد. در زمانی که بسیاری از روحانیون و فقهای آن زمان رادیو (و حتی سایر مظاهر صنعت و تکنولوژی غرب) را حرام میدانستند و از مظاهر شیطان می شمردند، ایشان آنرا «نوش داروی زندگانی جاودانی» می شمارد.
برای بسط موضوع، ناچاراً جملاتی از آن مقاله را برای شما نقل می کنم: «…. این روزگارِ تازه پیدایش رادیو، که شایسته است، آنرا عصر رادیو بنامند، از آنکه آثار برجستۀ تاریخی بسیار مهمی را در بر دارد که در اعصار گذشته نبوده است، و دنیا را صورت تازه خواهد داد، که نداشته است. رادیو است که حامل لوای آشنایی و اُلفت تمام افراد انسانیّت است. رادیو است که رسانندۀ درمان درد تفرقه و پریشانی است. رادیو است که نمایندۀ راه تعالی، به معنای جانی و روانی است. رادیو است که دهندۀ نوشداروی زندگانی جاودانی است. رادیو است که میتواند کشف اسرار طبیعت را که آثار حقیقت است، از مبدأ و معاد و آنچه در بین آنهاست، حساً و شهوداً، به حس تمام بشر برساند و آنها را از ذِلّت بینونیّت و بیگانگی و ذِلّت حیرت و پریشانی برهاند. رادیو است که میتواند مانند صیحۀ آسمانی، در هنگام صبح به گوش تمام بشر دنیا برساند که مِهر تابان حقیقت تابیده، از خواب بیدار شوید، و در هنگام شام، شیطان اِنسی تواند در آن ندا کند که هنوز شب است، بدخواب نشوید و ….»
البته باید توجه کنیم که اختراع رادیو در زمان خود که مادر علم ارتباطات و مخابرات میباشد، پدیده ای شگرف و مهم بوده، ولی امروزه از اهمیّت اولیه آن در دنیای ما کاسته شده است. البته باید درنظر گرفت که منظور ایشان از رادیو که آن روز شناخته شده بود، کلاً تکنولوژی ارتباطات، وعلم مخابرات و رسانه های جمعی بوده است که در دهه های بعد به صورتهای مختلف درآمده است، از جمله: ایجاد خبرگزاریها، اختراع تلویزیون، ورود تلکس و تله فکس، گسترش اینترنت، موبایل و گوشی های هوشمند، گسترش رسانه های اجتماعی مجازی، و در انتها هوش مصنوعی، که توسعه عالم گیر پیدا کرده اند. اگر در گذشته کسی بر اهمیت رادیو چندان واقف نبود و یا آنرا صرفاً وسیله ای لوکس برای شنیدن اخبار روزانه و یا اعلامیه های دولتی و یا موسیقی می شمرد، قطعاً امروزه ما دیگر چنین نمی اندیشیم. برای بشر قرن بیست و یکم زندگی بدون این تکنولوژیها، غیر قابل تصور شده است. امروزه ما نمی توانیم نقش همین وسایل را در توسعه آگاهی و دانش بشری نادیده بگیریم و نام رادیو را به عنوان مادر این تکنولوژی و ارتباطات جمعی و جهانی فراموش کنیم. ما امروز می توانیم ایدۀ پیشرو، آینده نگری و اندیشه والای آن بزرگوار را بهتر و عمیقتر درک کنیم.

تأليفات:
تألیفات آن بزرگوار را چنانچه خود ايشان هم در برخى از كتب خود نقل كرده‌اند، به شرح زیر ذکر میکنیم:
1- كتاب هداية العامه فى اثبات الامامه
2- منظومه‌اى در علم درايه، موسوم به موجز المقال
3- منظومه‌اى در علم رجال حديث از نظر صحيح و سقيم
4- منظومه‌اى در بيع فضولى
5- كتاب غنائم التيبان فى تفسير القرآن، كه مقدمه‌اى در تفسير قرآن است.
6- رساله‌اى در بيع وقف و رساله‌هائى در ابواب ديگر فقه
7- كتاب ودايع الاسرار و بدايع الاخبار فى مراقى الايقان و مدارج الايمان
8- كتاب بدر التنجيم در معرفة رقوم تقويم
9- تقريرات اصول فقه شيخ زين العابدين مازندرانى در كربلا
10- تقريرات فلسفى و معارف دينى حاجى مولا اسمعيل بروجردى در كربلا
11- تقريرات درس آقا ميرزا محمد هاشم خوانسارى اصفهانى معروف به چهار سوقى در كربلا
12- كتاب كنوز الرموز فى المعارف العليه و الحكمة العلمية العمليه در اصفهان
13- جامع الشتات در جمع متفرقات از نوادر حكايات از نظم ونثر فارسى و عربى
14- رساله‌اى در تكليف نماز و روزه ساكنين اماكن قطبيه و نزديكان قطب شمالى و جنوبى كه شبانه روز آنها از حد متعارف خارج و گاهى شش ماه شب است و ششماه روز و اين مسئله از مسايل روز است زيرا بشر امروز به هم متصل شده و همه ساكنين كره زمين مانند اهل يك خانه از هم مطلعند، اين مسئله از ايشان سؤال شده و ايشان جواب داده‌اند كه به فارسى و عربى به چاپ رسيده است.
15- بدايع الاحكام فى شرح شرايع الاسلام
16- رساله حِكَم تشريع احكام، رد بر متصوفه و بيان حقيقت تصوف. در اين رساله اشاره شده است به مبدء و معاد و سير و سلوك در اين راه
17- رساله افضليت صلوة بر ذكر و در اين رساله مراد به ذكر در قول خداى تعالى «و لذكرالله اكبر» همان نماز است، نه آنچه را كه بعض متصوفه گمان برده‌اند و آداب سلوك از طريق ائمه هدى صلوات الله عليهم اجمعين به طبع رسيده است.
18- حَىّ بن يقظان كتابى است به سبك رمان (الهام گرفته از داستان ابن طفیل اندلسی) این کتاب بعدها توسط مرحوم سعید غفارزاده به نام «عروج در تنهایی» تشریح و تفسیر شده و در سال 1386 به چاپ رسیده است.
19- چهار مقاله بنام «دعوت بشر به يگانگى». این مقالات توسط مرحوم سعید غفارزاده، تشریح و در کتابی به همین نام منتشر شده است.
20- رساله‌اى در وجوب عينى نماز جمعه که از طريق آيات قرآنى و اخبار و روایات رسیده از ائمه هدى قصد دارد تا اهمیت و وجوب آنرا خاطرنشان سازد.
21- كتاب منظوم مشرق الانوار در قصص و امثال، به سبک مثنوی سروده شده، و حاوی نکات و مطالب عرفانی عمیقی میباشد.
22- کتاب منظوم مجمع الاسرار ديوان اشعار مشتمل بر قصائد، غزليّات و رباعیّات است.
(این دو کتاب منظوم «مشرق الانوار» و «مجمع الاسرار» هم اکنون در حال آماده سازی و بارگذاری در سایت اینترنتی گنجور بوده و بزودی علاقمندان میتوانند کل آن را مشاهده و مطالعه فرمایند.)
23- کتاب نهجُ البَصیره یا نامه های حائری، حاوی 60 نامه، یک مجموعۀ گرانبها از نامه نگاریهایی است که در حیات خود با دوستان و شاگردان خویش داشته است. بعدها این نامه ها جمع آوری شده و به چاپ رسید. مرحوم جناب سعید غفارزاده نیز شرح و تفسیری بر این نامه ها نوشته اند که در دو جلد به چاپ رسیده است.

شرح ملاقات با ملک عبدالزیز پادشاه سعودی و دریافت اجازه نامه برای ترمیم قبور ائمه هدی در قبرستان بقیع:
پس از تسلط آل سعود به حَرمین شریفین در عربستان و در پی تخریب بارگاهها و قبور بقیع در سال 1344قمری توسط آنها، بسیاری از مسلمانان از بیم تکفیر وهابیّت نسبت به سایر مسلمانان و اقدامات افراطی ایشان به حج نرفتند. در سال 1345 قمری (1327شمسی) علامه حائری به همراه حدود هزار نفر از زائران به قصد زیارت خانه خدا و حرم نبوی، رهسپار مکه شدند. ایشان ابتدا به سوریه رفتند و در شهر دمشق با محمد عبدالرواف، سفیر سعودی در آنجا ملاقات نمودند. با اطلاع از نفوذ وی نزد ملک عبدالعزیز سعودی، برای امنیت سفر خود و حجّاج ایرانی تضمین گرفت. همچنین با توجه به امکان اختلاف رؤیت هلال ماه ذی الحجه در بین شیعه و اهل سنت، که در روز وقوف در عرفات و سایر مناسک حج تاثیرگذار است، وی موافقت پادشاه سعودی برای وقوف مستقل حاجیان شیعی در عرفات را دریافت کرد.
عبدالعزیز سعودی، برای استقرار هرچه بیشتر حکومت خود و ایجاد ارتباط حَسنه و اظهار عدم مشکل با سایر مسلمانان، و عدم تکفیر سایر مذاهب خصوصا شیعیان، از سفر ایشان به همراه کاروان ایرانی استقبال کرد و وی در ورود به مکه مورد تکریم مسئولین آن شهر قرار گرفت. در خلال مناسک حج نیز با ثبوت رؤیت هلال ماه نزد علامه، حجاج ایرانی به همراه حجاج سایر کشورها وقوف و سایر اعمال حج را بجا آوردند. این اقدام نیز به عنوان حفظ وحدت مسلمانان، با اعزام نماینده ای از طرف ملک عبدالعزیز مورد تقدیر و تشکر قرار گرفت.
پس از مناسک حج، به دعوت پادشاه عربستان ایشان در مراسمی در قصر ملک شرکت کردند و طی دو جلسه مذاکره، ضمن اعتراض به تخریب قبور امامان بقیع، خواستار ترمیم قبور شدند. با توجه به سابقه تخریب قبور بزرگان اسلام از سوی پیروان وهابیّت و شایع شدن تلاش آنها برای تخریب مرقد نبوی (ص)، ملک عبدالعزیز در این مذاکرات ضمن تاکید بر حرمت پیامبر اکرم (ص) تصریح کرد که هرگز قصد تخریب حرم نبوی را ندارد و تخریب قبور بقیع را به نیز به دیگران نسبت داد. همچنین آمادگی خود را برای پیروی از نظر علماء مذاهب اسلامی در مساله قبور، اعلام کرد.
پادشاه سعودی طی نامه ای رسمی (که تصویر آن پیوست متن میباشد) به مرحوم علامه، با تاکید بر مفاد مذاکرات، خود را متعهد به پاکسازی و ایجاد دیواری برای حفاظت از قبور امامان شیعه در بقیع دانست وبا جائز شمردن زیارت بر اساس آنچه مورد اتفاق مسلمانان است، تعهد کرد که منعی برای زیارت حجاج از بقیع ایجاد نکند.
طی این دیدارها علامه حائری همچنین پیشنهاد کرد، سایبان و سکوهای مناسب و ساده ای (البته بدون تزئینات مرسوم) جهت زیارت در بقیع احداث گردد، که ظاهرا مورد موافقت ملک عبدالعزیز قرار گرفت. (بارگذاری تصویر متن سند در این سایت مقدور نشد.)

متن سند ملک عبدالعزیز پادشاه سعودی:
بسم الله الرحمن الرحيم
المملكة الحجازيه و النجديه و ملحقاتها
ديوان جلالة الملك
عدد (1102) فى 20 ذالحجه سنه 1345
من عبدالعزيز بن عبدالرحمن آل فيصل الى حضرت الفاضل المحترم الشيخ عبدالرحيم صاحب الفصول،
السلام عليكم و رحمة‌الله و بركاته و بعد فاننّا نؤكّد لكم انّ القُبة النبويّة لم يمسّها احد بسوء و لم يخطر ببالنا قط ان نمسهّا بسوء و انّ للرسول صلى الله عليه و سلم حرمة لدينا لا تدانيها حرمة. اما مسائل القبور و ما يتعلّق بها من البناء فنحن كما اخبرناكم متّبعون لا مبتدعون و نحن مستعدّون للنزول على حكم علماء المسلمين من جميع المذاهب – و ماعدا ذلك فسننظر فيه و سنأمر بتنظيف القبور و تسوية ما لم يسوء منها التسوية الشرعيه مع اقامة سور عليها لحفظها من الدنس و نحن نؤكّد لكم ايضآ انّنا لا نمنع احدآ من زيارة القبور مادام الزائر يتبع فى زيارته الطريقة الشرعيه و الاداب الدينيّه.
و قد امرنا بتحرير هذا لتنشروه على الملاء، هذا مالزم بيانه و اللّه يحفظكم.
(محل مهر ابن السعود)

ترجمه فارسی: «از عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل فیصل به پیشگاه جناب فاضل محترم، شیخ عبدالرحیم صاحب‌الفصول؛
سلام علیکم و رحمت‌الله و برکاته. اما بعد، ما به شما اطمینان می‌دهیم که هیچ‌کس به گنبد نبوی (مرقد مطهر پیامبر) آسیبی نرسانده است و هرگز به ذهن ما خطور نکرده که به آن گزندی برسانیم؛ چرا که پیامبر (صلی الله علیه و سلم) نزد ما چنان حرمتی دارد که هیچ حرمت دیگری به پای آن نمی‌رسد.
اما در مورد مسائل مربوط به قبرها و بناهای ساخته شده بر روی آن‌ها، همان‌گونه که پیش‌تر به شما خبر دادیم، ما در این زمینه پیرو (سنت) هستیم نه بدعت‌گذار؛ و آمادگی داریم که به حکم علمای مسلمان از تمامی مذاهب گردن نهیم.
جز این، ما در امور دیگر نگریسته و دستور خواهیم داد تا قبرها نظافت شوند و آنچه که هم‌سطح‌سازی (تسویه) شرعی آن مشکلی ایجاد نمی‌کند، انجام گیرد؛ همچنین دیواری پیرامون آن‌ها بنا شود تا از آلودگی و بی‌حرمتی حفظ گردند.
ما همچنین به شما اطمینان می‌دهیم که هیچ‌کس را از زیارت قبور منع نمی‌کنیم، تا زمانی که زائر در زیارت خود از روش شرعی و آداب دینی پیروی کند.
ما دستور دادیم این متن نگاشته شود تا آن را برای عموم مردم منتشر کنید. این بود آنچه بیانش لازم می‌نمود و خداوند شما را حفظ نماید » پایان ترجمه.

با صدور نامه پادشاه سعودی، علامه حائری در همان سفر اقدامات اولیه را برای بازسازی قبور ائمه شروع نمودند و قبور تخریب شده را ترمیم کردند، به نحوی که از سطح زمین بالاتر قرارگیرد و دیواری دور قبور ساختند. این اقدام در اولین حج پس از تخریب قبور بقیع و باقی بودن آثار قبور، در آن زمان اهمیت بسزائی داشت؛ زیرا اگر آن سال مبادرت به ترمیم نمی‌شد، احتمال داشت مانند بسیاری از بزرگان مدفون در بقیع، امروز هیچ اثری از محل قبور امامان نیز نباشد. علامه در بازگشت از حج مورد استقبال بسیار علماء نجف قرار گرفت.
علامه حائری برای تحقق مفاد نامه پیگیری های متعددی انجام داد. نسخه ای از آن برای اطلاع عموم در روزنامه اطلاعات منتشر گردید و برای پیگیری بیشتر نسخه ای نیز به سفیر ایران در لندن ارائه شد. همچنین یک نسخه نیز برای جامعه الازهر مصر ارسال و مکاتباتی نیز با سفیر سعودی در سوریه انجام گرفت. در سالهای بعد نیز که زیارت بقیع از سوی پادشاهی سعودی با مشکل مواجه بود، این نامه مورد استناد قرار می گرفت، از جمله در سال 1327شمسی، صدرالاشراف امیر الحاج ایران، آن نامه را منتشر و در اختیار شماری از حجاج قرار داد تا عنداللزوم به آن استناد کنند.
نامه ملک عبدالعزیز پادشاه سعودی به عنوان سندی برای ترمیم قبور در اختیار علماء قرار گرفت و تلاشهای هم برای تامین بودجه تعمیرات بقیع صورت گرفت؛ ولی متاسفانه پیگیریهای لازم انجام نشد و به دلایل نامعلومی این امر عملاً محقق نگردید.

نسخهٔ دستنویس دیوان نورس دماوندی به خط خود او

به همت آقای حسین آقایی -علاوه بر غزلیات که پیشتر اضافه شده بود– بخشهای دیگر دیوان نورس دماوندی در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

علاوه بر آن آقای آقایی عزیز تصاویر نسخهٔ دستنویس این شاعر و خوشنویس بزرگ را نیز در اختیار گنجور گذاشته‌اند که در گنجینهٔ گنجور منتشر شده و تا کنون تصاویر حدود ۱۸۰ غزل او زیر متن اشعارش در دسترس قرار گرفته است.

علاقمندان به نسخه‌های خطی را دعوت می‌کنیم این نسخهٔ زیبا و ارزشمند را در این نشانی مرور کنند: