دوستان بر طبق راهنمایی که ۱۵ سال پیش (!) نوشته‌ام (اینجا) همت می‌کنند و مجموعه‌های جدیدی را برایم ارسال می‌کنند. به نظرم رسید که فرایند انتشار این مجموعه‌ها را (آن دسته‌ای را که روی سایت گنجور منتشر می‌شوند و نه آنهایی را که به دلیل معاصر بودن سخنور فقط از طریق گنجور رومیزی در دسترس قرار می‌گیرند) مستند کنم تا هم در آینده راهنما و مرجعی برای خود فراموشکارم باشد هم مستند و منبع شاید قابل استفاده‌ای برای دوستان در آینده.

۱. اولین کاری که من در مورد این مجموعه‌ها می‌کنم آن است که آنها را با گنجور رومیزی باز کنم و ایرادات ساختاری و فنی آنها را برطرف کنم و آنها را مرتب کنم. برای این کار نسخه‌های متعددی از گنجور رومیزی را روی کامپیوترم دارم که در فایل ganjoor.ini هر کدام مسیر پایگاه داده‌های مجزایی برای آنها تعیین کرده‌ام (توضیح بیشتر).

معمولاً نام فایل gdb ارسالی را به ganjoor.s3db تغییر می‌دهم و آن را جایگزین فایل موجود می‌کنم و گنجور رومیزی را از آن مسیر باز می‌کنم.

فهرست کارهایی که می‌کنم معمولاً شامل اینهاست:

• خیلی وقتها بخش‌بندی مجموعهٔ ارسالی نامنظم است. از طریق زیرمنوهای «بخش جدید» در ویرایشگر یعنی «تغییر ترتیب اشعار بخش» و «تغییر ترتیب زیربخشها» اشعار و بخش‌ها را منتقل و مرتب می‌کنم.

• با ابزارهای «محاسبهٔ حروف قافیه» و «بی‌قافیهٔ بعدی» در پنجرهٔ «تغییر ترتیب اشعار بخش» می‌توانم بعضی غلطهای تایپی یا ساختاری اشعار را پیدا کنم. مثلاً برای غزلها و قصیده‌ها پیدا نشدن قافیهٔ شعر به معنای غلط تایپی در جایگاه قافیه است یا ممکن است شعر در اصل قالب دیگری داشته باشد (در منوی «ابزارها»ی ویرایشگر «اشکالیاب قافیه» می‌تواند به پیدا کردن ایراد در اشعار طولانی کمک کند. ویرایشگر امکان چندبندی کردن اشعار و تغییر نوع مصاریع را می‌دهد.
• انتظار می‌رود بلوکهای پاراگراف متنی برای متون منثور شامل enter نباشند. از منوی «ابزارها» برای رفع این ایراد استفاده می‌کنم. انتظار می‌رود که متون منثور حتی‌الامکان در بخش‌های کوتاه در دسترس قرار گیرند. گاهی متون طولانی را با استفاده از ابزارهای ویرایشگر می‌شکنم. گاهی متون اضافه شده توسط گردآورنده یا مصحح به عنوان بخشی از متن (پاراگراف نثر) در دسترس قرار گرفته‌اند. نوع این موارد را به «توضیح» تغییر می‌دهم (اگر متن حجیم نباشد و من حوصله و وقت داشته باشم).

• در گنجور تلاش می‌کنیم که هر شعر مستقل حتی‌الامکان نشانی جداگانه داشته باشد. گاهی در مجموعه‌های دریافتی کل رباعیات یا تک‌بیت‌های یک دیوان درقالب یک شعر تایپ شده‌اند. با فرمانهای منوی «ابزارها»ی ویرایشگر آنها را می‌شکنم.
• بعضی اشکالات ساختاری اشکال فنی محسوب می‌شوند و ساختار صفحات را به هم می‌ریزند. مثلاً هر «مصرع دوم»ی (مصرع سمت چپ در شعرهایی که دوستونی تایپ می‌شوند) حتماً باید مصرع اولی داشته باشد. این ایرادات را باز با همان منوی ابزارهای ویرایشگر پیدا و رفع می‌کنم.
• یکی از اولویتهای گنجور «جستجوپذیری» است. جستجوپذیری با یکدست کردن متون بالا می‌رود. مثلاً در متون تایپ شدهٔ فارسی گاهی به دلیل آن که متن با ابزارهای قدیمی‌تر تایپ شده به جای «ی» استاندارد «ي» عربی با زیردونقطه استفاده شده یا از کاف عربی استفاده شده یا به جای «هٔ» از «ة» استفاده شده یا در متون بخشی از متن نقل قول شده به جای محصور شدن در گیومه در علامت نقل قول انگلیسی محصور شده یا در متن از اعداد انگلیسی استفاده شده. با «جایگزینی در پایگاه داده‌ها» در منوی ابزارها این مشکلات را حل می‌کنم (نکتهٔ مهم: این کار گاهی برای بعضی متون مثل تفسیرهای قرآن که متون واقعاً عربی دارند مشکل‌آفرین است. متأسفانه فعلاً راهکاری برای جلوگیری از لطمه به متون اصیل عربی در این جایگزینی‌ها نداریم، شاید پشتیبانی گنجور رومیزی از برچسب زبان برای بلوکهای متنی این مسئله را حل کند ولی بعید می‌دانم در آینده انرژی و انگیزهٔ کافی برای اینجور کارها در گنجور رومیزی پیدا کنم).
• در گذشته با همان ابزارهای ویرایشگر شعرهای هر بخش را بر اساس قافیه مرتب می‌کردم. بعداً که درگیر فهرست‌گذاری متون با منابع چاپی (به شکل دستی و نه خودکار) شدم دیدم که ایجاد تناقض در ترتیب متن با منبع چاپی چقدر کار تطبیق را سخت می‌کند. ضمن آن که پیشتر هم مثلاً در مورد دیوان ملک‌الشعرای بهار که اشعار با ترتیب تاریخی مرتب شده‌اند دیده بودم که این کار در بعضی آثار اطلاعات بامعنایی را از بین می‌برد. در گذشته مرتب‌کردن بر اساس حروف قافیه در کتابهای چاپی پیدا کردن اشعار را آسان می‌کرد اما در منابع دیجیتال با وجود ابزارهای جستجو چنین کاری به اندازهٔ قدیم مفید نیست و به خاطر از بین بردن اطلاعات بامعنی که نمونه‌اش را ذکر کردم مضر هم هست. در انتشار مجموعه‌های جدید این کار را نمی‌کنم.
• در مورد بخش‌هایی از مجموعه‌های ارسالی که عناوین معنی‌دار نیستند و ترتیبی هستند (شمارهٔ ۱، شمارهٔ ۲ یا …) با ابزارهای ویرایشگر گنجور رومیزی این عناوین را مجدداً تولید می‌کنم. گاهی این کار اشکالهایی را مثل جا افتادن شعرها یا … را آشکار می‌کند.
• در گنجور بخش‌ها و شاعران و اشعار نامک‌های لاتین دارند (مثل hafez، divan و sh1). این نامکها کمک می‌کنند که نشانی یک بخش ساده، کوتاه و قابل پیش‌بینی باشد و بتوان بدون مرور سلسله‌مراتبی صفحات به یک شعر خاص رسید. برای بعضی عناوین متداول بخش‌ها مثل قصاید و غزلیات در کد گنجور نامک‌های لاتین ثابتی وجود دارد. برای غیرمتداول‌ها الگوریتمی برای تولید نامک لاتین وجود دارد که سعی می‌کنم به آن اتکا نکنم و نامک لاتین مد نظر خودم را با کاراکتر جداکنندهٔ | به انتهای عنوان بخش اضافه کنم. گنجور عنوان را بر اساس این جدا کننده دو بخش می‌کند و بخش دوم را به عنوان نامک لاتین استفاده می‌کند.

پس از تکمیل آماده‌سازی مجموعه از گنجور رومیزی خروجی می‌گیرم.

۲. در گنجور رکورد اطلاعاتی سخنور جدید را ایجاد می‌کنم. در امکانات مدیریتی گنجور این امکان در بخش «سخنوران» در دسترس است. در بیشتر موارد زندگینامه یا شرح احوال شاعر ارسال نمی‌شود. سعی می‌کنم با کپی از اولین منبع دم دستی مثل ویکیپدیا و زودن اضافات یک زندگینامهٔ اولیه برای شاعر آماده کنم. در زندگینامهٔ شاعر نام کسی که اثر را برایم فرستاده می‌گنجانم (مگر این که خود او صریحاً خواسته باشد که نامش عنوان نشود). سال تولد و وفات سخنور را به هجری قمری وارد می‌کنم چون عموماً برای شاعران کهن معادل شمسی آنها به شکل آماده در دسترس نبوده و قرن زندگی سخنوران عموماً مطابق قرن قمری آنهاست (از عدد تاریخ تولد برای دسته‌بندی بر اساس قرن در صفحهٔ اول گنجور و از زادگاه آنها برای نقشهٔ گنجور استفاده می‌شود).

۳. اگر برای چهرهٔ شاعر تصویری در دسترس نباشد تصویری با هوش مصنوعی درست می‌کنم و بعد آن را مطابق یک قالب از پیش آماده برش می‌دهم.

این اندازه را با نامی مطابق شناسهٔ شاعر در گنجور (id که یک عدد صحیح است) و با پسوند png ذخیره می‌کنم. این فایل را بعداً در مسیر فایلهای قابل دریافت گنجور رومیزی کپی می‌کنم تا داخل فایل قابل دریافت گنجانده شود. نسخهٔ کوچکتر آن را با ابعاد ۸۲ در ۱۰۰ پیکسل با قالب gif برای سخنور در گنجور بارگذاری می‌کنم. معمولاً اصل عکس منبع را در تصاویر چهرهٔ شاعر بارگذاری می‌کنم.

۴. مجموعهٔ گنجور رومیزی را بارگذاری می‌کنم. بعد از بارگذاری به صفحات بخش‌های ایجاد شده سر می‌زنم و با توجه به قالب بخش مشخص می‌کنم که چجور فهرستی (الفبایی با مصرع اول یا دوم یا بیت اول یا فقط عنوان یا عنوان به صورت غیرالفبایی یا …) داشته باشد. صفحات گنجور می‌بایست عناوین یکتا داشته باشند. بنابراین با ابزارهای گنجور به عناوین در صورت نیاز پیشوند شماره یا شماره بخش را اضافه می‌کنم.

وزن‌یابی (اگر کل یک منظومه بر یک وزن نباشد) با استفاده از سرود انجام می‌شود. بعضی از فرایندهای دیگر مثل شمارش واژگان و ساخت آمارها و مانند آن برای هر بخش جداگانه و به صورت دستی شروع می‌شود. نام ارسال‌کننده را در منبع دیجیتال می‌گنجانم.

برای در دسترس قرار گرفتن سخنور از طریق صفحهٔ اول باید در صفحهٔ سخنوران «گروه‌بندی بر اساس قرن» را بزنم.

۵. اگر بتوانم منبع چاپی مجموعه را پیدا کنم، اگر در نسکبان نباشد آن را بارگذاری و OCR می‌کنم. اگر تعداد صفحات آن کم باشد متن را به شکل دستی با نسکبان همگام می‌کنم اگر نه سعی می‌کنم با همگامساز خودکار نسکبان آن را همگام کنم که در اغلب موارد خروجی نهایی مطلوب نیست.

۶. مجموعه‌های قابل دریافت توسط گنجور رومیزی را با تولید مجدد این فایل‌ها که حالا شامل مجموعهٔ جدید می‌شود بازسازی می‌کنم و بعد فایل‌های epub کتابخانهٔ گنجور را بازسازی و بارگذاری می‌کنم.

۷. انجام این کارها چند ساعت تا گاهی یکی دو روز (با توجه به مشغله‌های دیگر) طول می‌کشد (در این ایام با اینترنت نیم‌سوز ایران بعضاً تکمیل این کارها به دلیل عدم دسترسی خودم به گنجور یا عدم دسترسی سرور گنجور به سرور ایران برای کپی فایل‌های قابل دریافت برای کاربران در این زمان هم ممکن نمی‌شود). بعد از این کارها تلاش می‌کنم وقت بگذارم و نوشته‌ای در تازه‌های گنجور دربارهٔ مجموعهٔ جدید بنویسم و آن را در شبکه‌های اجتماعی گنجور بازنشر کنم. معمولاً آماده کردن چنین نوشته‌ای نصف روز دیگر هم وقت می‌گیرد. در کنار اینها ابزارهای این فرایند حاصل سالها کار در اوقات فراغت هستند که انجام آن را ممکن کرده‌اند و با این حال در بعضی مراحل هنوز مجبورم بعضی کارها را با مراجعه به ابزارهای سطح پایین مثل ویرایش مستقیم پایگاه داده‌ها یا کپی مستقیم فایلها از طریق ftp نهایی کنم. خودکار کردن فرایندهای دستی و تغییر ابزارها به نحوی که دوستان دیگر بتوانند در این فرایندها مشارکت کنند از برنامه‌های گذشتهٔ من بوده که مطمئن نیستم فرصت و انگیزهٔ کافی برای انجام آن به این زودی‌ها فراهم شود.

در صحبت از گنجور هر جا بحثش مطرح بوده من -سازنده و گردانندهٔ گنجور- تلاش کرده‌ام آن را بزرگتر از آنچه هست جلوه ندهم. تعبیر «لنگه کفش کهنه در بیابان» به نظرم تعبیر برازنده‌ایست: «آنچه باید باشد» خیلی فراتر از این چیزی است که نامش گنجور است اما متأسفانه در این بیابان جز این لنگه کفش کهنه چیزی نیست که کارراه‌انداز باشد.

اما اگر قرار به ارزیابی باشد نباید این تعابیر مخاطب را به اشتباه بیندازد. از نگاه بیرونی* گنجور کار و پروژهٔ بزرگی است. خیلی بزرگتر از آن که -جدای از مشارکتهای کاربران- ساخت زیرساخت نرم‌افزاری آن خروجی کار هرازگاهی و پاره‌وقت یک نفر بدون بودجه و امکانات مالی یا حتی یک شرکت متوسط با بودجهٔ معقول و چند نفر نیروی انسانی متخصص تمام‌وقت باشد. بزرگ در این حد که اگر روزی اراده کنند و با تکیه بر دریای بی‌ساحل بودجه‌ها و «همت»های حکومتی و دولتی بخواهند رقیب یا جایگزین آن را بسازند به نظر من -با این سابقه‌ای که از پیشبرد پروژه‌های نرم‌افزاری به اصطلاح «ملی» دیده‌ایم- قطعاً نمی‌توانند!

* از نگاه بیرونی تعبیری است که برای تغییر نقش از عامل به ناظر به کار می‌برم: فرض می‌کنم من سازندهٔ گنجور نیستم و مثلاً همانطور که سازندهٔ به فرض دیجیکالا نیستم از بیرون آن را برانداز و بررسی می‌کنم که اگر قرار به ساخت نمونه‌ای مشابه آن با کیفیت مشابه باشد چقدر کار می‌برد.

بگذارید مروری بکنم بر آنچه گنجور را -به نظر من- از هر چه مشابه آن فرض می‌شود متمایز می‌کند:

• گنجور در کنار یک سایت اینترنتی یک ابزار ویرایشی بازمتن به نام گنجور رومیزی دارد. این ابزار در کنار کارکرد اصلی آن -که فراهم آوردن دسترسی آفلاین به محتوای گنجور باشد- امکان مشارکت کاربران را در گسترش محتوای گنجور فراهم می‌آورد. گنجور برای ورود اطلاعات و همچنین ایجاد خروجی در قالب گنجور رومیزی برنامه‌نویسی شده و این ترکیب امکان آن را می‌دهد که کاربران علاقمند بتوانند به نحو مؤثری در گسترش محتوای گنجور مشارکت کنند. ساخت این ابزار سالها طول کشیده و هر چند از لحاظ طراحی نرم‌افزاری می‌تواند آماج انتقادها باشد «کار می‌کند» و کارهایی می‌کند که عموم نرم‌افزارهای بهترطراحی‌شدهٔ مشتق از آن هنوز نمی‌کنند.
• مجموعهٔ بزرگی از اَبَرداده‌هایی که در گنجور وجود دارد در هیچ جای دیگری در دسترس نیست. مسئله آن است که برخلاف متون گنجور که به گواهی آمار منابع گنجور تا حد زیادی مرهون و مدیون کارهای خارج از گنجور است این ابرداده‌ها عموماً در خود گنجور ایجاد شده‌اند. نمونه‌اش وزنیابی گنجور است که حداقل برای هفتصدهزار بیت گنجور به شکل دستی و توسط خود من انجام شده و بعد از آن نیز در کنار استفاده از ابزار ارائه شده توسط پایگاه سرود به طور مداوم توسط کاربران گنجور در حال گسترش یا تصحیح بوده است. به همین ترتیب ابرداده‌هایی همچون ترانه‌های مرتبط با اشعار، تصاویر صفحات نسخه‌های خطی و چاپی مرتبط شده با تک تک اشعار، اشعار مرتبط (مشق شعر)، مکان‌های جغرافیایی و … عموماً به شکل دستی و با مشارکت صدها کاربر گنجور و در گنجور جمع‌آوری شده‌اند. ایجاد زیرساختهای لازم برای جمع‌آوری هر کدام از این ابرداده‌ها از لحاظ تعریف و پیاده‌سازی معادل یک پروژهٔ بزرگ مستقل در حوزه‌های علوم انسانی و فرهنگ و ادبیات است که بعضاً هر از گاهی خبر بهره‌برداری از آنها در رسانه‌ها منتشر می‌شود و پس از مدتی نسخهٔ عملیاتی آنها از دسترس خارج می‌شود (یا از همان آغاز هم خروجی آنها برای عموم در دسترس و قابل استفاده نیست). نکتهٔ دیگری که در این مورد وجود دارد آن است که بر خلاف زیرساخت انتشار متون گنجور که پیش از آن مشابه آن در نرم‌افزارهای چندرسانه‌ای مثل درج وجود داشته و گنجور هم با کپی ایده‌های آنها ایجاد شده هیچکدام از ایده‌های پیاده‌سازی شده بر اساس این ابرداده‌ها پیشتر مشابهی نداشته‌اند و کارهای اصیل و اوریجینالی هستند که عموم آنها در مقیاس جهانی نیز فکر می‌کنم مشابه نداشته باشند. به عنوان نمونه تصاویر نسخه‌های خطی پیش از این در سایتهای موزه‌ها و کتابخانه‌های دیجیتال در دسترس بوده‌اند. اما چه کسانی سراغ آنها می‌رفتند؟ آنهایی که به طور ویژه علاقمند به نسخه‌های خطی بوده‌اند. گنجور این امکان را فراهم کرده که مخاطب عام با تکیه بر جستجوی متن داخل این نسخه‌ها را ببیند و از آنها لذت ببرد و باید مخاطب این نوشته بداند که لینک کردن هزاران صفحه از این نسخه‌های خطی و چاپی به شکل دستی و با صرف صدها ساعت کار عمدتاً توسط گردانندهٔ گنجور انجام شده است.
• گنجور هیچگاه بودجه و امکانات مالی در اختیار نداشته. همین کمبود باعث شده که با راهکارهای خلاقانه و با هزینه‌کرد اندک کارهایی را انجام دهد که انجام آنها در شرایط معقول نیازمند هزینه‌کرد مبالغ سنگینی می‌بود. مثلاً اضافه کردن روخوانی اشعار در وضعیت عادی نیازمند خرید حق نشر روخوانی‌های ضبط شده توسط ناشران می‌بود. گنجور با فراهم کردن ابزارهای انتشار برای عموم علاقمندان و ملزم کردن آنها به انتشار آزاد روخوانی‌های خود (طبق این دستورالعمل) نبود منابع مالی خود را پوشش داده است. در کنار آن ذخیره‌سازی و فرایند انتشار این روخوانی‌ها از نظر نرم‌افزاری و زیرساخت هزینه‌بر و گران‌قیمت است که گنجور با ایجاد ابزارهای نرم‌افزاری و استفادهٔ مقتصدانه از امکانات ارزانقیمت آن را ممکن کرده است. نمونه کاری که در نسکبان شده در این زمینه می‌تواند شاهکار محسوب شود: نگهداری بیش از سی هزار متن PDF به همراه تصاویر پیش‌نمایش تمام صفحات و متون OCR شده که در تمام مراحل تولید از جمع‌آوری و پردازش اطلاعات گرفته تا پیاده‌سازی رابط کاربری نهایی یک پروژهٔ سنگین و شاید نشدنی محسوب می‌شده است. البته جستجو در این حجم عظیم از منابع نیازمند امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری فوق‌العاده قوی‌تری است که چون فراهم نشده در حال حاضر کاربر برای هر جستجو در نسکبان مجبور است دقایقی منتظر بماند.
• گنجور داده‌ها و سورس‌کدهای خود را به طور کامل منتشر کرده و امکان استخراج تمامی ابرداده‌های خود را از طریق API فراهم آورده است. این به آن معناست که گنجور نه تنها انحصاری در حوزهٔ کاری خود ایجاد نکرده بلکه تمامی نیازمندیها و پیش‌نیازهای انجام پروژه‌های مشابه را بدون محدودیت در اختیار علاقمندان گذاشته است. خروجی این تصمیم و این کار تعداد زیادی برنامه و کار مستقل است که بر اساس کارهایی انجام شده‌اند که در گنجور انجام شده است. و برخورد من با این پروژه‌ها آن بوده که در صورت اطلاع از وجود آنها و حائز بودن شرایطی مثل بازمتن یا رایگان بودن کار آنها را در تازه‌های گنجور معرفی کرده‌ام یا با گذاشتن بنرهای تبلیغاتی زیر صفحات گنجور مخاطبانشان را به سوی آنها سوق داده‌ام. اما مهمترین کارکرد انتشار بازمتن داده‌ها و کد گنجور تضمین اثرگذاری آن در آینده‌ای است که ممکن است گنجور به شکل فعلی آن دیگر در دسترس نباشد.
• اگر چه گنجور برای ارضای کنجکاویهای شخصی سازندهٔ آن در زمینهٔ ادبیات ساخته شده اما این کنجکاوی‌ها با کنجکاوی‌های هزاران نفر دیگر مشترک بوده است. کاربران و بازدیدکنندگان گنجور هزاران ساعت روی بهبود و تصحیح و افزودن محتوا به آن وقت گذاشته‌اند. آنها در تأمین نیازهای مالی آن شریک شده‌اند و به بقای آن کمک کرده‌اند. سرمایهٔ اجتماعی گنجور که با شریک شدن در آن به انحای مختلف فراهم شده از ثروتهایی است که در زمانی طولانی به دست آمده و دستیابی به مشابه آن لزوماً برای کارهای همراستا و هم‌ارز از لحاظ فنی با صرف هزینه حاصل نمی‌شود. هم‌اینک هر کسی که جای خالی اثری کهن را در عرصهٔ اینترنت احساس می‌کند و تصمیم می‌گیرد با صرف زمان و هزینهٔ شخصی آن را در دسترس بگذارد ابزارهای فنی و دسترسی به خیل مخاطبان گنجور انجام چنین کاری را میسر می‌کند. در انتشار آثار نیز در گنجور نه روی زبان و نه روی محتوا محدودیتی قائل نشدیم و همچون آثار فارسی، آثار ترکی، عربی، کردی و زبانهای محلی متعلق به عرصهٔ فرهنگی ایران را به حق از خود دانسته‌ایم. تلاش کرده‌ایم درگیر بحثهای قومیتی و مذهبی نشویم و میراث فرهنگی و زبانی کهن ایرانی را فارغ از قضاوتی که روی محتوای آنها می‌شود بدون دستبرد و حذف همانطور که در دسترس گنجور قرار گرفته منتشر کنیم.
• گنجور ثروتهای فنی دیگری نیز دارد: رتبهٔ آن در موتورهای جستجو آرزوی هر کارشناس بهینه‌سازی سایت یا SEO است. موتورهای هوش مصنوعی نیز به آن به عنوان یک مرجع معتبر نگاه می‌کنند و در پاسخ به سؤالات مرتبط پیاپی به آن ارجاع می‌دهند. این ثروتها سوق‌دهندهٔ خیل روزانه نیم‌میلیونی بازدید آن است که می‌تواند در یک پروژهٔ سودگرا تبدیل به درآمدی بالا و پایدار شود (که گنجور به دنبال آن نبوده و نیست).
• در عرصهٔ جهانی بررسی و مقایسه با آنچه برای زبانها و فرهنگهای مشابه ما شده نیز معنادار است. پروژه‌هایی که یا با اهداف تجاری و با محدودیت برای کاربران رایگان خود ایجاد شده‌اند (مثل سایت رکته یا ریخته برای شعر اردو) و یا به پشتوانهٔ مالی شرکتها و دولتها در قالب پروژه‌ها یا شرکتهای ناسودبر اما بودجه‌بر تأسیس شده‌اند و اداره می‌شوند (مثل سایت الدیوان برای شعر عربی که به پشتوانهٔ مالی گروه فالکون کشور عربستان متکی بوده است) و البته از لحاظ امکانات فنی با وجود امکانات مالی هیچگاه در حد گنجور نبوده‌اند.

این فهرست را می‌توانم ادامه بدهم و در ادامه ابزارهای ریز و درشت گنجور و همینطور پروژه‌های متعددی که با و بدون مشارکت کاربران در آن انجام شده را مطرح کنم. اما هدف اصلی این نوشته این نیست.

گنجور از ابتدای ایجاد پروژه‌ای ناسودبر بوده و به دنبال کسب درآمد نبوده است. دلیل اصلی این موضوع آن بود که فعالیت تجاری و سودبری مالی را برای آن قیدی می‌دیدم که امکان کنترل آن را به حکومتی که به انتشار محتوا حساس است می‌دهد و نمی‌خواستم با وابسته شدن رزق خودم و احتمالاً جمعی دیگر به آن آزادی خلاصی از قیود آن را -زمانی که کنترلگر بخواهد آن را مطابق امیال مدیران دارای سلیقهٔ متفاوت خود کنترل کند- از دست بدهم.

اما این نبوده که دست حمایت از آن را حتی از سوی نهاد دولتی و حکومتی پس بزنم چون به نظرم این حق آنها بوده که به این طریق نشان بدهند حامی فرهنگ و ادبیات ایران‌زمین هستند.

و تصور می‌کنید تا به حال چند بار این حمایتها شامل گنجور شده است؟

در طول هجده سال موجودیت گنجور جمعاً شاید ۴ بار (دست بالا)، اول بارش در قالب جشنواره‌ای که آنقدر جایزه‌بگیر داشت که فرصت نشد نام گنجور بر زبان مجری مراسم جاری شود و جایزهٔ مالی وعده داده شدهٔ آن هم نیاز به مراجعه و پیگیری داشت که من اهلش نبودم (در خبری که بعداً روی خبرگزاری فارس دربارهٔ آن گذاشته شد نام گنجور را با غلط املایی ثبت کردند). بار بعدی در جشنواره‌ای دیگر رتبهٔ دوم یا سوم را پس از کارهای دیگری به گنجور داده بودند (و البته گویا خود دوستان گنجور را در آن شرکت داده بودند و زحمتی را که می‌بایست خود من می‌کشیدم خودشان متقبل شده بودند). می‌توانم حضور در تداکس دانشگاه سبزوار را هم از این نوع حساب کنم هر چند آن حضور را مرهون دانشجویان و اساتید آن دانشگاه هستم و بار آخر نیز در رویدادی برگزار شده از سوی حوزهٔ هنری که در آن هم گنجور تقدیرشدهٔ فرعی مراسم بود.

برای حکومتی که بنیان آن بر مذهب و به نوعی فرهنگ بنا نهاده شده و احتمالاً بر همین مبنا بخش بزرگی از بودجهٔ آن صرف نهادهایی از این جنس می‌شود (که در مقام مقایسه حتی در عرصه‌هایی که مستقیماً در آن فعال بوده‌اند دستاوردهای متمایزی نداشته‌اند) این که موجودیت گنجور انقدر نادیده گرفته شود چه دلیل و چه معنایی دارد؟

در طول رویداد اخیری که در آن از گنجور تقدیر شد استادی ضمن بیانات خود و در اشاره به اشعار ضعیف و تمسخربرانگیز منتشر شده توسط یکی از مقامات عنوان کردند که چرا باید «دیگران» این نقایص و ضعفها را گوشزد کنند؟ «دیگران»! دیگرانی که نه در خارج از ایران سکونت داشتند و نه حتی به صوت آشکارا در صف مخالفان بودند، بعضاً حتی در صف مدافعان قرار دارند. اما «دیگران» بودند.

نکته به نظرم شاید همینجا بوده باشد. من تا به حال این نادیده گرفته شدن‌ها را بیشتر حاصل آن می‌دیدم که عموم تصمیم‌گیرندگان و مدیران مجموعه‌ها و نهادهای مرتبط در واقع «غیرمرتبط»ند. آنها به روال ناشایسته‌سالاری حاکم بر نهادها به جای آن که با کار در این عرصه‌ها به این موقعیتها رسیده باشند، موقعیتهایشان را از سر سفرهٔ محفلهای خودی و خودمانی برداشته‌اند، نشانه‌اش آن که عموماً فارغ از تخصص لازم برای مدیریت نهادی که بر آن مدیر شده‌اند به وضوح لباس متفاوتی بر تن دارند. از این جهت در ندیدن آنچه باید ببینند حرجی بر آنها نیست. خصوصاً آن که «تا نگرید طفل کی جوشد لبن؟». وقتی درخواستی برای دیده شدن و التفات دریافت نشده چرا باید ببینند؟ حتی اگر آنچه را ندیده‌اند به نوعی بزرگترین پروژهٔ ادبی و فرهنگی بیست سال اخیر بوده باشد.

این نیست که آن نباشد ولی فقط آن هم نیست. بخشی از این دیده نشدن‌ها حاصل «دیگران» پنداشتن امثال ماهاست. دیگرانی که برای انجام کارهایشان تأییدیه نگرفته‌اند و محتاج تأیید و تصویب بودجه نیستند. در نهایت هم نیاز ندارند که برای انتشار نتایج خرده‌کارهایشان «جشن رونمایی» برگزار کنند و برای اطلاع‌رسانی و تبلیغ فعالیتهایشان رسانه‌های «ملی» را به خدمت بگیرند. از نگاه بیرونی* این «دیگران» آدمهای امنی نیستند. استقلال و عدم وابستگی خطرناک است. هر آن ممکن است این «دیگران» ساکت و مرموز و بی‌غوغا به صف فریادزنندگان پرغوغا بپیوندند و آن وقت هر کسی که آنها را برکشیده باشد مسئول عواقب ناشی از برکشیده شدن آنها خواهد بود.

این نوشته را نه به عنوان گلایه بلکه بیشتر به عنوان توجیه برای آنهایی می‌نویسم که این معدود حضورهای گنجور را در رویدادهای برگزار شده از سوی نهادها را برنمی‌تابند. خواستم مطرح کنم که حضور انگشت‌شمار گنجور حتی به عنوان تقدیرشدهٔ فرعی در این رویدادها به نوعی به رسمیت شناختن حقی است که این نهادها دارند تا از فعالیتهای فرهنگی و ادبی حمایت کنند. پس زدن آنها توجیه‌کنندهٔ کم‌کاری آنهاست و فارغ از اختلافات عقیدتی می‌بایست زمانی که در این مجموعه‌ها کسی تصمیم شجاعانه‌ای برای تأیید موجودیت آن «دیگران» گرفته نباید پشت آنها را خالی کرد و آنها را در برابر مدیرانشان که احتمالاً جور دیگری فکر می‌کنند ضایع و کم‌قدر کرد. راه امن‌تر برای این نهادها آن است که منتظر بمانند تا این «دیگران» از عرصهٔ حیات حذف شوند و آن وقت -زمانی که قطعاً استقلال فکری و عملی آنها خطری بالقوه محسوب نمی‌شد- بارها و بارها در همایش‌ها و رسانه‌ها قدرنادیدگی آنها را در دوران زندگانی جبران کنند.

در نهایت هدف دیگری که از طرح گلایه‌وار این کم‌توجهی به گنجور داشتم آن بود که نشان بدهم وقتی گنجور با این ابعاد اینطور قدرنادیده می‌ماند حساب کار آن پروژه‌های متکی به زحمات یک یا چند نفر را بکنید که زمینه‌ای کاملاً تخصصی و کم‌مخاطب مثل زبان و لهجه و ادبیات و آداب و رسوم محلی منطقه‌ای کم‌جمعیت را برای کارشان برگزیده‌اند و عموماً تنها با تکیه بر همت و تلاش شخصی آنها را پیش می‌برند.

شاید اگر تصمیم‌گیرندگان و مدیرانمان آدمهای باهوش‌تری بودند متوجه می‌شدند که آنچه ایران را برای جهانیان جالب توجه می‌کند پشتوانهٔ تاریخی و فرهنگی آن است نه ویژگی‌ها و توانمندیهای دیگری که مشابهش را دیگران عموماً بهتر و بیشتر از ما دارند و درک این حقیقت می‌توانست باعث شود که کارهای بزرگ و کوچک مستقل در این عرصه قدرنادیده و حمایت‌نشده نمانند.

در ادامهٔ روند اختلال دسترسی به اینترنت طی روزهای گذشته، از دیروز و با قطع کامل اینترنت در ایران عملاً دسترسی به گنجور برای کاربران عمدهٔ آن که در ایران به سر می‌برند غیرممکن شده است.

با توجه به این که این بار حتی دسترسی دیتاسنترهای داخلی به اینترنت نیز قطع شده است برای کاربران خارج از ایران نیز دسترسی به بعضی سرویس‌های گنجور میسر نیست.

برای روشن شدن وضعیت لازم است توضیحاتی در مورد سرورهای گنجور ارائه شود:

۱. سرور اصلی گنجور یک سرور ویندوزی است که در خارج از ایران قرار دارد. علاوه بر دامنهٔ اصلی گنجور (ganjoor.net) بیشتر زیردامنه‌های مستقل عملیاتی گنجور مانند گنجینهٔ گنجور (museum.ganjoor.net)، محاسبه‌گر ابجد (abjad.ganjoor.net)، کتابخانهٔ گنجور (epub.ganjoor.net)، گنجور تاجیکی (tj.ganjoor.net)، کدهای گنجور (c.ganjoor.net)، پیشخان خوانشگران گنجور (gaudiopanel.ganjoor.net)، آوای گنجور (ava.ganjoor.net)، API گنجور (api.ganjoor.net) و تعدادی دیگر از زیردامنه‌های فعال گنجور روی این سرور قرار دارند و از این جهت با قطع اینترنت در ایران در دسترس نیستند.

۲. فایلهای گنجور اعم از تصاویر گنجینهٔ گنجور، خوانش‌ها و همینطور فایلهای گنجور رومیزی و کتابخانهٔ گنجور به لحاظ حجم بالا و نیازمندی به ترافیک نامحدود روی یک سرویس میزبانی فایل مجزا در دیتاسنترهای داخل ایران نگهداری می‌شوند. از این جهت علی‌رغم آن که گنجینهٔ گنجور و خود گنجور در خارج از ایران در دسترسند به دلیل عدم دسترسی به فایلهای تصاویر و خوانش‌ها برای کاربران خارج از ایران نیز این سرویس‌ها خارج از دسترسند.

۳. تازه‌های گنجور (blog.ganjoor.net) و سایت گنجور رومیزی (dg.ganjoor.net) روی یک سرور لینوکسی در داخل ایران میزبانی می‌شوند. از این جهت داخل ایران قابل مشاهده‌اند. در مورد گنجور رومیزی چون فایلهای برنامه روی سایت گیتهاب قرار دارند دریافت آن در شرایط قطع اینترنت در ایران امکانپذیر نیست اما مجموعه‌های قابل دریافت آن روی سرویس شمارهٔ ۲ میزبانی می‌شود که در داخل ایران در زمان قطعی اینترنت در دسترس است.

۴. نسکبان (naskban.ir) روی یک سرور ویندوزی در داخل ایران که به منظور پشتیبان فایلهای گنجور تهیه شده میزبانی می‌شود. فایلها و تصاویر آن نیز روی سرویس شمارهٔ ۲ نگهداری می‌شود. از این جهت در هنگام قطع اینترنت روی اینترانت داخلی ایران (برای کاربرانی که پیشتر به آن مراجه کرده‌اند و اسکریپتهای آن روی دستگاهشان کش (cache) شده باشد) در دسترس است.

۵. سرویس آمارگیری کنتور (kntr.ir) که اخیراً برای رصد آمار بازدیدهای گنجور راه‌اندازی شده روی سرور ردیف ۴ (نسکبان) میزبانی می‌شود. از این جهت علی‌رغم آن که داخل ایران در دسترس است به دلیل عدم دسترسی به آن در خارج از ایران قادر به جمع‌آوری آمار گنجور نیست و علی‌رغم این که گنجور روی اینترنت در دسترس است و طبق معمول درصد قابل توجهی از بازدیدکنندگان آن در خارج از ایران قرار دارند آمارهای این بازدیدکنندگان را در زمان قطعی اینترنت در ایران نمی‌تواند جمع‌آوری کند. ضمناً بعضی امکانات اخیر مرتباط با آن در گنجور (این و این) به لحاظ عدم دسترسی سرور گنجور به آن در گنجور از کار می‌افتند.

۶. نکتهٔ نهایی آن که گنجور برای سرویس DNS از کلاودفلر استفاده می‌کند که به نظر می‌رسد اخیراً روی سرویس‌دهنده‌های داخلی ایران دچار اختلالات عمدی شده و اختلالات مربوط به پیش از قطع کامل اینترنت گنجور (کاهش تا ۲۵۰هزار بازدید روزانهٔ آن) می‌تواند ناشی از آن باشد. ضمناً تقریباً همهٔ سایتهای گنجور برای نمایش صحیح نیازمند دسترسی به منابعی مانند اسکریپتها و فونتها و استایل‌شیتهای در دسترس روی CDNهای بین‌المللی هستند و از این جهت نمایش آنهایی نیز که روی اینترانت داخلی قرار دارند برای بازدیدکنندگانی که پیشتر مراجعه‌ای به این سایتها نداشته باشند و این اطلاعات روی آنها کش (cache) نشده باشد به مشکل برمی‌خورد.

تصمیم به میزبانی سرور اصلی گنجور در خارج از ایران با این ایده که گنجور جزئی از اینترنت و نه یک اینترانت بسته‌ٔ داخلی باشد گرفته شده. در مورد انتخاب سرورها و سرویس‌های داخلی برای سرویس‌های جانبی نیز فاکتور هزینه دخیل بوده است.

اضافه بر شعرهای پربازدید هر بخش آمار دیگری از بازدیدهای بازدیدکنندگان گنجور در آن در دسترس قرار گرفته است و آن روند بازدید هفت‌روزهٔ اخیر یک شعر است. می‌توانید ببینید روند بازدیدهای یک شعر در طول هفت روز گذشته چگونه بوده است.

چند ماه پیش سرویسی که برای رصد آمار بازدیدهای گنجور استفاده می‌کردیم -گوگل آنالیتیکس- حساب‌های ایرانیان و از جمله حساب گنجور را بست.

به عنوان جایگزین سرویس مستقلی با هدف پوشش نیازهای گنجور طراحی کردم و نامش را کنتور گذاشتم. البته این سرویس وابسته به گنجور نیست و می‌تواند پاسخگوی نیازهای سایتهای دیگر هم باشد (فعلاً در مرحلهٔ پیش‌انتشار است).

آمار عمومی بازدیدهای گنجور از طریق پیوندی پایین صفحات آن قابل مشاهده است:

یکی از قابلیتهای فعلی کنتور آن است که می‌تواند صفحات پربازدید دیروز را نشان دهد. این قابلیت می‌تواند اثرات مناسبت‌های ادبی را روی آمار گنجور نمایان کند. به عنوان مثال این اثر روز سعدی بر روی آمارهای گنجور است:

و این اثر روز خیام:

چند وقت پیش دوستی سراغ ۲۰ غزل پربازدید حافظ را گرفت و در جواب گفتم چنین امکانی در گنجور نداریم.

الان به مدد کنتور این امکان فراهم شده که ذیل هر بخش در قسمت «پربازدیدها» بتوانید ۲۰ زیربخش یا شعر پربازدید آن بخش را مشاهده کنید.