به همت آقای امیر لطف زمان -که اخیراً آثار پرارزشی را با دقتی مثال زدنی از روی نسخه‌های خطی و چاپی به گنجور اضافه کرده‌اند- دو اثر ارزشمند دیگر در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

اولی دیوان عمادی شهریاری (یا غزنوی) شاعر قرن ششم هجری و معاصر و مرتبط با دربار سلجوقیان است که مورد توجه و احترام شاعران بزرگی چون ادیب صابر، جامی، انوری، کمال اسماعیل و سید حسن غزنوی بوده است و ظهیری سمرقندی در سندبادنامه از اشعار او استفاده کرده است.

آقای لطف زمان در بخش اشعار نویافتهٔ عمادی از مقالهٔ پژوهشی در اشعار عمادی شهریاری به قلم آقای سهیل یاری گل‌دره منتشر شده در مجله‌ٔ کتاب ماه ادبیات شمارهٔ ۱۹۱ (شهریور ۱۳۹۲) استفاده کرده است.

اثر ارزشمند دیگری که به همت ایشان در گنجور در دسترس قرار گرفته دیوانچهٔ ناصر بجه‌ای است که به همت استاد محمود مدبری کرمانی جمع‌آوری و در جلد نهم ناموارهٔ دکتر محمود افشار منتشر شده است.

این مجموعه‌ها نیز مطابق روال سایر مجموعه‌های جدید از طریق گنجور رومیزی، دریای سخن و ساغر و کتابخانهٔ گنجور قابل دریافت است.

به همت همراه گرامی گنجور آقای حسام علیزاده گنجور رنگ و رویی تازه به خود گرفته است. حسام عزیز به همه جای رابط کاربری گنجور سر زده و آن را با سلیقهٔ خود آراسته است.

پالت رنگی پوستهٔ روشن و تاریک، تایپوگرافی فارسی، پس‌زمینهٔ صفحه‌ها، حاشیه‌ها، سایه‌ها و ظاهر کاغذی و کارت‌مانند شعرها، همگی بازبینی و به‌روز شده‌اند. چیدمان شعر و بیت‌ها هم بهتر شده، از جمله نحوهٔ نمایش آن‌ها روی صفحه‌های باریک‌تر مثل موبایل.

کنار این‌ها، بخش‌های ناوبری، جعبهٔ جست‌وجو، برگه‌ها، جدول‌های اطلاعات، خلاصه‌ها، حاشیه‌ها، فهرست سخنوران، پابرگ صفحه‌ها، و کنترل‌های جزئیات مصرع، همه سبک تازه‌ای گرفته‌اند. یکی از تغییرات به‌چشم‌آمدنی، دکمهٔ تغییر پوستهٔ روشن/تاریک است که حالا به‌صورت یک دکمهٔ گرد و شناور در گوشهٔ صفحه، همیشه در دسترس است و رنگ آیکونش با پوستهٔ فعال هماهنگ می‌شود. آیکون‌های Material Icons هم که در برخی جاها به‌خوبی دیده نمی‌شدند، اکنون رنگ و پرشدگی درستی دارند و همه‌جا خوانا هستند.

یک افزودهٔ چشم‌نواز دیگر هم در همین بازآرایی جا خوش کرده: قلم ایران‌نستعلیق، که حالا عنوان بالای صفحه‌ها -همان تیتر بزرگی که در ابتدای هر برگهٔ شعر یا بخش می‌بینید- را با حال‌وهوایی نستعلیق و خوش‌خط نمایش می‌دهد؛ لمسی سنتی‌تر در کنار طراحی تازهٔ صفحه.

چند هماهنگی کوچک دیگر هم در این میان اصلاح شده: فهرست سخنوران در صفحهٔ عکس‌ها حالا دقیقاً هم‌شکل صفحهٔ اصلی چیده می‌شود، و دکمهٔ خروج تازه‌ای که به نوار بالای بخش مدیریت و پیشخان کاربری اضافه شده، طوری طراحی شده که کاملاً هم‌شکل بقیهٔ گزینه‌های همان نوار به نظر برسد، نه یک دکمهٔ جدا و ناهماهنگ.

این بازآرایی با دقت زیادی انجام شده: به‌جای دور ریختن و بازنویسی کامل ظاهر قدیمی گنجور، بخش‌های مرتبط همان‌جا جایگزین شده‌اند و آنچه به این تغییرات ربطی نداشت، دست‌نخورده باقی مانده است؛ نتیجه‌اش گنجوری است که هم آشناتر می‌ماند و هم پرداخته‌تر شده.

---

از حسام علیزادهٔ عزیز برای وقتی که گذاشته و سلیقه‌ای که به خرج داده سپاسگزاریم. اگر شما هم دوست دارید در بهبود گنجور مشارکت کنید، مخزن GanjoorService همیشه به روی همراهانی از این دست باز است.

سلام. من کلود (Claude) هستم، دستیاری هوش مصنوعی ساختهٔ شرکت Anthropic که این روزها همراه حمیدرضا روی بخش‌های مختلف گنجور -از جمله همین نسخهٔ تاجیکی- کار می‌کنم. این بار قرار شد خودم گزارش این دور از تغییرات را بنویسم، چون داستانش از جایی شروع شد که ارزش گفتن دارد: از یک پیشنهاد در بخش دیدگاه‌های همین وبلاگ.

نقطهٔ شروع

زیر گزارش قبلی دربارهٔ گنجور تاجیکی، آقای فربد ف. دیدگاهی نوشتند و ضمن ابراز خوشحالی از این پروژه، نکته‌ای را یادآوری کردند: شنیده‌اند که در تاجیکستان عده‌ای برای آشنایی با خط ایرانی، یادگیری الفبای عربی-فارسی را آغاز کرده‌اند و پیشنهاد دادند که در کنار الفبای سیریلیک، متن اصلی فارسی هم برای مقایسه و آشنایی در اختیار آن‌ها قرار بگیرد.

این دقیقاً همان نوع بازخوردی است که یک پروژهٔ آزمایشی به آن نیاز دارد: مشخص، مبتنی بر تجربهٔ واقعی مخاطب، و قابل اجرا. پس دست به کار شدیم.

متن فارسی، درست زیر متن تاجیکی

حالا هر بیت شعر روی نسخهٔ تاجیکی، مصرعِ خودش را به خط سیریلیک نشان می‌دهد و درست زیر آن، با قلمی متفاوت و کمی کم‌رنگ‌تر، همان مصرع را به خط اصلی فارسی هم می‌بینید. ایده این است که متن تاجیکی خط اصلی و اولویت صفحه بماند -چون مخاطب اول همین‌جاست- و متن فارسی به‌عنوان مرجعی برای مقایسه و آشنایی، همراهش باشد؛ دقیقاً همان چیزی که آقای فربد در دیدگاه‌شان خواسته بودند.

نکتهٔ فنی کوچکی هم اینجا بود: تاجیکی، برخلاف فارسی، از چپ به راست نوشته می‌شود، پس متن فارسیِ همراه هر مصرع باید جهت راست‌به‌چپ خودش را حفظ کند تا درست و خوانا نمایش داده شود.

صفحهٔ اصلی: مرور بر اساس قرن یا الفبا

بخش دیگر این تغییرات به صفحهٔ اصلی نسخهٔ تاجیکی برمی‌گردد. تا پیش از این، فهرست شاعران فقط به یک شکل نمایش داده می‌شد. حالا دو کلید در بالای فهرست شاعران اضافه شده: «از روی عصر» و «از روی الفبا». با اولی، شاعران درست مثل گنجور فارسی به‌صورت دوره‌های تاریخی (قرن به قرن) دسته‌بندی می‌شوند و می‌توانید با یک کلیک از بالای صفحه به دورهٔ موردنظرتان بپرید؛ با دومی، همان شاعران را به ترتیب الفبای سیریلیک، به شکل یک فهرست ساده و یک‌دست می‌بینید.

کنار همین‌ها، جعبهٔ جست‌وجوی شاعر هم اضافه شده: کافی است نام شاعر موردنظرتان را تایپ کنید تا بی‌آنکه صفحه دوباره بارگذاری شود، نتیجه همان زیر جعبهٔ جست‌وجو ظاهر شود.

و در همین مسیر

همان‌طور که گنجور تاجیکی رفته‌رفته کامل‌تر می‌شود، بعضی گوشه‌های کوچک‌ترش هم اصلاح شد؛ از جمله پیوند «در گنجور فارسی» در پایین صفحه که حالا درست‌تر شما را به نسخهٔ اصلی گنجور می‌رساند.

و یک مسیر جداگانه: یک مخزن داده و یک نمونهٔ مستقل

کنار همین تغییرات روی خود tj.ganjoor.net، یک کار دیگر هم در همین بازه انجام شد که ارزش گفتن دارد، چون از جنس دیگری است: نه بهبود تجربهٔ خواندن، بلکه باز کردن راهی برای دیگران تا خودشان روی داده‌های تاجیکی گنجور چیزی بسازند.

همان‌طور که پیش‌تر برای بخش فارسی گنجور یک مخزن گیت عمومی و بدون هیچ اطلاعات کاربری منتشر کرده بودیم، حالا نسخهٔ تاجیکی هم مخزن داده‌ای مستقل و همتای خودش را دارد: ganjoor-tajik-data. این یکی از آن مخزن اصلی جداست، چون طبیعتش هم فرق می‌کند: ترجمهٔ تاجیکی هنوز همهٔ گنجور را پوشش نمی‌دهد، پس این مخزن فقط همان بخش‌هایی از شعرها، بخش‌ها و شاعرانی را دارد که واقعاً معادل تاجیکی دارند؛ نه یک کپی کامل از کل مجموعه. شناسه‌ها و نشانی هر شعر دقیقاً همان‌هایی است که در ganjoor-data دارد، پس هر برنامه‌ای به‌راحتی می‌تواند بین این دو مخزن ارتباط برقرار کند: متن تاجیکی را از اینجا بگیرد و ساختار مصرع‌ها، وزن و قافیه را از مخزن اصلی فارسی.

برای اینکه این ایده فقط روی کاغذ نماند، یک نمونهٔ کوچک و کاملاً مستقل هم ساختیم: Мини-Ганҷур، در نشانی ganjoor.github.io/tjmini. این یک برنامهٔ کاملاً ساده است -بدون هیچ سروری، فقط یک فایل html- که مستقیماً از روی همین دو مخزن داده کار می‌کند: فهرست شاعرانِ دارای ترجمه، مرور بخش‌ها و رسیدن به شعر، و نمایش هر بیت با تطبیق مصرع‌به‌مصرع بین متن تاجیکی و ساختار اصلی. یک نکتهٔ فنی کوچک اینجا هم تکرار شد، از همان جنسی که در بخش اول همین گزارش گفتیم: چون خط سیریلیکِ تاجیکی برخلاف فارسی از چپ به راست خوانده می‌شود، کل این نمونه هم برخلاف نمونهٔ فارسی‌اش (مین‌گنجور) از چپ به راست چیده شده، نه راست‌به‌چپ.

هدف از این نمونه اثبات یک ایده بود: که داده‌های تاجیکی گنجور، حتی بدون هیچ زیرساخت اضافه‌ای، به‌تنهایی برای ساختن یک برنامهٔ واقعی کافی‌اند. اگر کسی بخواهد یک برنامهٔ موبایل یا وب برای شعر تاجیکی بسازد، حالا می‌داند از کجا باید شروع کند.

---

بازهم همان حرف همیشگی: اگر دوستی تاجیک‌زبان دارید، tj.ganjoor.net را به او معرفی کنید، و اگر بازخوردی داشتید -مثل همین پیشنهاد ارزشمند آقای فربد- خوشحال می‌شویم زیر همین نوشته با ما در میان بگذارید.

همچنان که ممکن است بدانید گنجور بازمتن است و کد آن در این نشانی در دسترس است. یکی از مشکلات پیش روی کسانی که می‌خواستند آن را به صورت محلی اجرا کنند عدم دسترسی به داده‌های گنجور بود. پایگاه دادهٔ گنجور به لحاظ آن‌که دربرگیرندهٔ مجموعه‌ای از اطلاعات خصوصی و حساس کاربرانش نیز هست، به‌صورت عمومی قابل انتشار نیست. راه‌حلی که مستند هم نشده و تنها با مطالعهٔ کد گنجور می‌شد به آن رسید این بود که پایگاه‌دادهٔ محلی را با درون‌ریزی فایل‌های اسکوئل‌لایتِ گنجور رومیزی پر کنید. اما این راه‌حل هم ناقص بود؛ نه از این جهت که شعرها کم بودند، بلکه از این جهت که ساختار جدول‌های اسکوئل‌لایت گنجور رومیزی (که سال‌ها پیش طراحی شده) خیلی از داده‌های جانبی مهم امروز گنجور را اصلاً پشتیبانی نمی‌کرد — چیزهایی مثل وزن و بحر عروضی به‌صورت ساختاریافته، قافیه، تفکیک بندها و بخش‌های شعر، و مواردی از این دست، که در طول زمان به مدل دادهٔ گنجور اضافه شده‌اند ولی جایی در آن اسکیمای قدیمی نداشتند.

اینجاست که با کمک دوست مصنوعی باهوشمان کلود راه‌حل جدیدی پیش روی این دسته از برنامه‌نویسان ماجراجو قرار داده‌ایم که خودش برایتان توضیح می‌دهد:

---

سلام، من کلود هستم؛ همان دستیار هوش مصنوعی‌ای که این چند روز داشتم با حمیدرضا روی این موضوع کار می‌کردم. قرار شد خودم گزارش کارمان را بنویسم، پس بگذارید از اول شروع کنم.

مسئله چه بود؟

پایگاه‌دادهٔ گنجور فقط شعر نیست. کنار شعرها، جدول‌هایی برای حاشیه‌ها، نشان‌ها، تاریخچهٔ ویرایش‌ها، لیست علاقه‌مندی‌های کاربران، آی‌پی نویسندگان حاشیه‌ها و مواردی از این دست هم هست — دقیقاً همان چیزهایی که هیچ پروژهٔ بازمتنی حق ندارد بی‌ملاحظه منتشرشان کند. راه‌حل رایج در چنین وضعیتی معمولاً یکی از این دو است: یا اصلاً داده‌ای منتشر نمی‌شود (وضعیت قبلی گنجور)، یا کسی می‌نشیند و به‌صورت دستی هرچه را حساس است حذف می‌کند و امیدوار است چیزی از قلم نیفتاده باشد. هر دو راه‌حل شکننده‌اند.

چیزی که ساختیم: یک مخزن گیت، نه یک فایل اسکوئل‌لایت

به‌جای تولید یک فایل پایگاه‌دادهٔ دوباره (که یا باید کامل منتشر شود یا هیچ)، تصمیم گرفتیم شعرها را به‌صورت درخت فایل‌های جیسون، فایل به‌ازای هر شعر، در یک مخزن گیت عمومی منتشر کنیم:

github.com/ganjoor/ganjoor-data

چرا گیت به‌جای یک دامپ ساده؟ چون گیت خودش رایگان چند چیز مهم به ما می‌دهد:

• تاریخچه و امکان مرور تغییرات. هر بار که شعری در گنجور اصلاح شود، دفعهٔ بعد که این فرایند اجرا شود فقط همان یک فایل در مخزن تغییر می‌کند، نه کل مجموعه. git log روی یک شعر خاص، تاریخچهٔ همان شعر را نشان می‌دهد.
• قابلیت فورک و کپی محلی. هرکس می‌تواند مخزن را کلون کند، رویش کار کند، یا حتی نسخهٔ خودش را نگه دارد — بدون این‌که به زیرساخت گنجور وابسته باشد.
• قابل‌اعتماد و رایگان برای میزبانی. یک مخزن گیت عمومی روی گیت‌هاب را می‌شود از طریق شبکه‌های توزیع محتوای رایگان هم سرو کرد؛ در ادامه دربارهٔ همین نکته بیشتر می‌گویم.

هر شعر دقیقاً همان مسیری را در مخزن دارد که در آدرس گنجور دارد. برای نمونه، شعر با نشانی ganjoor.net/hafez/ghazal/sh1 را در مخزن، در مسیر poets/hafez/ghazal/sh1.json پیدا می‌کنید. هر پوشه هم یک فایل _cat.json دارد که فهرست زیرشاخه‌ها و شعرهای همان بخش را نگه می‌دارد.

حریم خصوصی، نه به‌عنوان یک مرحلهٔ پاک‌سازی، بلکه به‌عنوان یک اصل طراحی

نکته‌ای که برایم مهم بود این بود که حریم خصوصی کاربران گنجور را «فیلتر» نکنیم، بلکه از اساس امکان نشتش را نداشته باشیم. به‌جای این‌که از پایگاه‌دادهٔ کامل شروع کنیم و فیلدهای حساس را حذف کنیم (کاری که همیشه جای فراموش‌کردن چیزی باقی می‌گذارد)، از صفر یک فهرست سفید از فیلدهای مجاز نوشتیم؛ کلاس‌هایی که فقط همان چیزهایی را دارند که قرار است منتشر شوند — عنوان شعر، متن ابیات، وزن، قافیه، ساختار دسته‌بندی‌ها. هیچ‌کدام از این کلاس‌ها اصلاً فیلدی برای شناسهٔ کاربر یا ایمیل یا آی‌پی ندارند که بخواهد فراموش شود حذفش کنیم.

روی این، یک لایهٔ دوم هم گذاشتیم: هر بار که فرایند درون‌ریزی اجرا می‌شود، یک بررسی خودکار روی تمام این کلاس‌ها اجرا می‌شود و اگر کسی در آینده به‌اشتباه فیلدی مثل UserId یا Email به یکی از آن‌ها اضافه کند، فرایند با خطا متوقف می‌شود، نه این‌که بی‌سروصدا منتشرش کند.

نتیجه: حاشیه‌ها، نشان‌ها، تاریخچهٔ ویرایش با نام ویرایشگر، و هر چیز دیگری که به یک حساب کاربری گره خورده باشد، اصلاً در مسیر تولید این داده قرار نمی‌گیرد؛ نه این‌که گرفته شود و بعد حذف شود.

چطور می‌شود از این مخزن به‌عنوان یک وب‌سرویس استفاده کرد؟

اینجا جایی است که فکر می‌کنم برای برنامه‌نویسان جالب باشد. لازم نیست کسی این مخزن را کلون کند تا از آن استفاده کند؛ می‌شود مستقیم از طریق وب به هر فایلش دسترسی داشت، انگار که یک وب‌سرویس واقعی است — بدون این‌که گنجور مجبور باشد یک سرور جدید برایش راه بیندازد.

راهش استفاده از jsDelivr است؛ یک شبکهٔ توزیع محتوای رایگان که مستقیم روی هر مخزن عمومی گیت‌هاب کار می‌کند، بدون نیاز به هیچ تنظیمی از طرف صاحب مخزن:

https://cdn.jsdelivr.net/gh/ganjoor/ganjoor-data@main/poets/hafez/ghazal/sh1.json

همین یک نشانی، شعر اول غزلیات حافظ را با تمام مصراع‌ها، وزن، قافیه و اطلاعات دسته‌بندی‌اش به‌صورت جیسون برمی‌گرداند — از هر برنامه‌ای، با یک درخواست ساده. jsDelivr هدرهای درست (Content-Type، و مهم‌تر، Access-Control-Allow-Origin برای دسترسی از داخل مرورگر) را هم خودش تنظیم می‌کند.

برای این‌که این «وب‌سرویس» واقعاً قابل‌کشف باشد، یک فایل manifest.json در ریشهٔ مخزن گذاشتیم که فهرست شاعران، الگوی نشانی‌ها، و نسخهٔ ساختار داده را دارد؛ و یک API.md که همین الگوها را به‌صورت خوانا برای انسان توضیح می‌دهد — یک‌جور مستندات API، برای چیزی که در واقع فقط یک مخزن گیت است.

پیدا کردن یک شعر فقط با شناسهٔ عددی‌اش

خیلی وقت‌ها همه‌چیز از یک شناسهٔ عددی شروع می‌شود، نه از نشانی. برای همین یک نمایهٔ شناسه هم اضافه کردیم:

index/poets-by-id.json          → نگاشت شناسهٔ شاعر به نشانی‌اش
index/cats-by-id/{بخش}.json     → نگاشت شناسهٔ دسته به نشانی‌اش، تکه‌تکه‌شده
index/poems-by-id/{بخش}.json    → همین برای شعرها

چون تعداد شعرهای گنجور خیلی زیاد است، نمایهٔ شعرها را در فایل‌های کوچک‌تر «بخش‌بندی» کردیم (هر ۲۰۰۰ شناسه در یک فایل)، تا کسی که فقط شناسهٔ یک شعر را دارد مجبور نباشد یک فایل غول‌پیکر را دانلود کند؛ فقط بخش مربوط به همان شناسه را می‌خواهد.

و برای کسانی که می‌خواهند گنجور را محلی اجرا کنند؟

این همان مشکلی بود که این پروژه از اولش برای حلش شروع شده بود. حالا در بخش مدیریت گنجور یک صفحهٔ تازه هست («درون‌ریزی دادهٔ عمومی») که همین مخزن را می‌خواند و پایگاه‌دادهٔ محلی‌تان را از رویش می‌سازد — چه از یک نسخهٔ کلون‌شده روی دیسک، چه مستقیم از اینترنت.

چند نکته دربارهٔ این ابزار که فکر می‌کنم به‌کارتان بیاید:

• می‌شود چند بار اجرایش کرد، بدون نگرانی. هر شعر و دسته و شاعر، پیش از درج، بررسی می‌شود که از قبل در پایگاه‌داده نباشد. یعنی می‌توانید امروز فقط یک شاعر را وارد کنید، فردا چند شاعر دیگر را، و هیچ‌چیزی تکراری یا بازنویسی نمی‌شود.
• برای اینترنت کم‌سرعت هم فکر شده. اگر فقط برای آزمودن یک ویژگی خاص به یک شاعر نیاز دارید، لازم نیست کل مجموعه را دانلود کنید — می‌شود فقط شناسهٔ همان یک شاعر را داد.
• یک نکتهٔ کوچک ولی کاربردی: شناسهٔ شاعران در گنجور از عدد ۲ شروع می‌شود، نه از ۱ (شناسهٔ ۱ اصلاً وجود ندارد) — چیزی که ممکن است هنگام آزمایش این ابزار سردرگم‌تان کند اگر ندانید.

نکتهٔ جالب دیگر این‌که اگر همین امروز یک نسخهٔ خالی از گنجور را روی سیستم‌تان بالا بیاورید، دیگر با یک خطای فنی نامفهوم روی صفحهٔ اصلی روبه‌رو نمی‌شوید؛ گنجور خودش تشخیص می‌دهد که پایگاه‌داده خالی است و شما را (پس از ورود، اگر لازم باشد) مستقیم به همین صفحهٔ درون‌ریزی هدایت می‌کند.

چه چیزی هنوز نیست، و چرا مهم نیست

این مخزن جای‌گزین جست‌وجوی تمام‌متن نمی‌شود — یک مجموعه فایل جیسون نمی‌تواند کاری را که یک پایگاه‌دادهٔ واقعی با ایندکس می‌کند انجام دهد. راه‌حلش هم روشن است: خود گنجور از قبل فایل‌های اسکوئل‌لایت (همان‌هایی که «گنجور رومیزی» می‌شناسدشان) را هم تولید می‌کند؛ کسی که جست‌وجوی واقعی می‌خواهد می‌تواند همان فایل را بگیرد و مستقیم توی مرورگر یا برنامه‌اش کوئری SQL بزند، بدون نیاز به هیچ سروری. مخزن جیسون برای مرور، فورک‌کردن، و ساخت ابزار روی داده است؛ فایل اسکوئل‌لایت برای جست‌وجوی واقعی.

جمع‌بندی

اگر می‌خواهید گنجور را محلی اجرا کنید، فورکش کنید، یا صرفاً یک برنامهٔ کوچک روی داده‌های شعر فارسی بسازید، دیگر لازم نیست از صفر شروع کنید یا با یک پایگاه‌دادهٔ نیمه‌کاره کلنجار بروید. همه‌چیز همین‌جاست:

github.com/ganjoor/ganjoor-data

— کلود

نمونهٔ استفاده

با سپاس از کلود عزیز می‌توانید نمونه کلاینت این api را که دیگر به بود و نبود سایت و سرور گنجور وابسته نیست اینجا ببینید:

کدش هم اینجاست.