سایت (به نشانی https://goharlib.ir) و اپلیکیشن گوهر حاصل همت آقای محمدحسین شاکری است؛ گنجینهای از ادبیات فارسی که امکان مطالعهٔ مجموعهای از آثار سخنوران بزرگ ایران را در محیطی ساده و زیبا فراهم میکند. گوهر علاوه بر دسترسی آفلاین به آثار، قابلیتهایی مانند دنبال کردن شاعران، نشانهگذاری و ذخیرهٔ اشعار، واژهنامهٔ کلیکی و امکانات مبتنی بر هوش مصنوعی برای درک بهتر متون ادبی را نیز در اختیار علاقهمندان قرار میدهد.
امروز میخواهم شما را با پروژهای آشنا کنم که برای من بسیار عزیز و ارزشمند است؛ پروژهای که تنها هدفش گشودن درهای زیبایی شعر فارسی به روی کسانی است که فارسیزبان نیستند.
اما پیش از آنکه وارد جزئیات شوم، مایلم کمی دربارهٔ پیشزمینهٔ این پروژه و انگیزههای نهفته در پسِ آن سخن بگویم.
در سه سال گذشته، افتخار همکاری با شما، دوستان ایرانیام، و همچنین اعضای تیم «همکاران گنجور» در تلگرام را داشتهام و از نزدیک شاهد تأثیر شگفتانگیز گنجور بر جامعهٔ ایران بودهام؛ تأثیری که حقیقتاً تحسینبرانگیز است.
گنجور چیزی است که مردم را گرد هم میآورد و آنان را شیفتهٔ شعر میکند. دیدن این پیوند با حکمت جاودانِ شاعران بزرگ، واقعاً دلگرمکننده و امیدبخش است و روحی تازه به زندگی انسان میبخشد. خوشبختانه این تأثیر را از نزدیک تجربه کردهام و خودم نیز عمیقاً از آن اثر پذیرفتهام.
اما وقتی به وضعیت شعر در پاکستان نگاه میکنم، متأسفانه هیچ نمونهای همسنگ گنجور برای مخاطبان پاکستانی وجود ندارد. مردم اینجا آشنایی چندانی با شعر فارسی ندارند. البته ما از طریق شبکههای اجتماعی «زندهرود»، اشعار فارسی علامه اقبال را همراه با ترجمه و دکلمه منتشر میکنیم و مخاطبان نیز ارتباط خوبی با آن برقرار میکنند (ویدئوهای ما ماهانه حدود ۳۰۰ هزار بازدید دریافت میکنند)، اما این تجربه کاملاً متفاوت است و به هیچ وجه قابل مقایسه با گنجور نیست.
بارها تلاش کردهام مردم را با گنجور آشنا کنم، اما متأسفانه مانع زبان باعث شده است که استفاده از آن برای بسیاری دشوار باشد. منوها، توضیحات و بخشهای مختلف وبسایت گنجور همگی به زبان فارسی هستند و همین موضوع لذت بردن آسان از زیبایی شعر فارسی را برای مخاطبان غیرایرانی دشوار میکند. کسانی که تازه میخواهند وارد دنیای شعر فارسی شوند، در آغاز این مسیر به راهنمایی و همراهی نیاز دارند.
به همین دلیل، ما در زندهرود پروژهای تازه را آغاز کردهایم تا درهای شعر فارسی را به روی مخاطبان غیرفارسیزبان، آن هم به زبانی که میفهمند، بگشاییم. در نخستین گام، وبسایتی کاملاً اردوزبان و اختصاصیافته به شاعران فارسی راهاندازی کردهایم و انشاءالله طی چند ماه آینده نسخهٔ انگلیسی آن را نیز منتشر خواهیم کرد.
تجربهٔ ما نشان داده است که بیشتر مخاطبان تازهوارد معمولاً با پنج چالش اصلی روبهرو هستند:
نخست اینکه باید با شاعر آشنا شوند؛ زیرا این آشنایی به برقراری ارتباط عمیقتر با شعر کمک میکند.
دوم اینکه باید بتوانند بهآسانی در وبسایت گردش کنند و بخشهای مختلف آن را به زبان خودشان، نه فارسی، پیدا کنند.
سوم اینکه لازم است ترجمهٔ اشعار را در اختیار داشته باشند.
چهارم اینکه در کنار ترجمه، متن اصلی فارسی را نیز بتوانند بخوانند.
و پنجم اینکه اگر دکلمهٔ فارسی شعر نیز در دسترس باشد، برای مخاطبان غیرفارسیزبان بسیار سودمند خواهد بود. برای خود من، در طول سه سال گذشته، ارزشمندترین بخش گنجور همین دکلمهها بودهاند؛ زیرا کمک بزرگی کردند تا شعرها را بهدرستی بخوانم.
با در نظر گرفتن همین نیازها، نسخهٔ اردوِ وبسایت زندهرود را راهاندازی کردیم؛ وبسایتی که دقیقاً این امکانات را در اختیار کاربران قرار میدهد: ترجمهها، تجربهای کاملاً اردوزبان از وبسایت، و دکلمههای اشعار.
ما برجستهترین شاعران کلاسیک زبان فارسی را برگزیدیم و در کنار آنها، چند شاعر را نیز که در شبهقاره شهرت فراوانی دارند، انتخاب کردیم. سپس ترجمههای اردو و انگلیسی آثارشان را همراه با فایلهای صوتی دکلمه به وبسایت افزودیم. دربارهٔ فایلهای صوتی نیز، زمانی که فایلهای صوتی گنجور در دسترس نبود، خوششانس بودم که نسخهای از ضبطهای گنجور را در یک سکوی متنباز پیدا کردم، آنها را دانلود کردم و به آثار مربوطه پیوند دادم.
در مورد متن فارسی نیز، توانستم با استفاده از APIهای بسیار ارزشمندی که شما در اختیار همگان قرار دادهاید، پایگاه دادهٔ خودم را ایجاد کنم، ترجمهها را به متن اصلی متصل سازم و فایلهای صوتی را نیز با فایلهای همگامسازی (Synchronization) مرتبط کنم.
از آنجا که شما با سخاوت تمام، دادههای گنجور را بهصورت متنباز منتشر کردهاید، این امکان برای من فراهم شد که با اطمینان خاطر، وبسایت را بر پایهای مستحکم از متن فارسی و دکلمهها بنا کنم. سپس بر روی این زیرساخت، ترجمهها و بومیسازی موردنیاز مخاطبان محلی را افزودیم.
استقبال مردم اینجا از وبسایت فوقالعاده بود. واقعاً نمیتوانم با کلمات توصیف کنم که تا چه اندازه از این پروژه تمجید کردند؛ زیرا این وبسایت دریچهای به جهانی کاملاً تازه را به روی آنان گشود.
از همین رو، خود را وامدار آن تلاش شگفتانگیز، ارزشمند و ستودنی میدانستم که شما طی پانزده تا بیست سال گذشته انجام دادهاید. به همین دلیل، برای قدردانی از زحمات شما، صفحهای اختصاصی در وبسایت ایجاد کردهایم که در آن، گنجور را معرفی کردهایم، شیوهٔ فعالیت آن را توضیح دادهایم و شرح دادهایم که طی سه سال گذشته چگونه با گنجور همکاری داشتهایم. این، ادای احترامی کوچک از سوی ما به همهٔ شماست.
علاوه بر این، تلاش کردهایم تا حد امکان همهٔ الزامات استفاده از دادههای متنباز گنجور را رعایت کنیم. برای هر شعری که متن آن را از گنجور گرفتهایم، پیوندی آشکار و مستقیم به گنجور قرار دادهایم. گمان میکنم نزدیک به ۴۰ هزار شعر را وارد کردهایم و اکنون در صفحهٔ هر شعر، پیوندی به گنجور وجود دارد.
دربارهٔ اشعار فارسی علامه اقبال نیز، متأسفانه در متن و همچنین در سازماندهی و دستهبندی داخلی اشعار، خطاهای فراوانی وجود داشت و ناچار شدیم زمان و تلاش زیادی صرف اصلاح آنها کنیم. در این زمینه پیشرفت قابل توجهی داشتهایم و توضیحات آن را نیز بهطور مفصل در وبسایت آوردهایم، اما این کار هنوز بهطور کامل به پایان نرسیده است. هنگامی که کاملاً مطمئن شویم محتوای موجود صددرصد با نسخههای اصلی کتابها مطابقت دارد، بیتردید این دادهها را در اختیار شما نیز قرار خواهیم داد تا بتوانید متن گنجور را نیز بهبود ببخشید. از آنجا که تعداد خطاها بسیار زیاد بود، اصلاح تکتک آنها مستقیماً در گنجور برای من امکانپذیر نبود. امیدوارم در آینده راهکاری برای انجام این اصلاحات بهصورت دستهای (Batch Process) پیدا کنیم.
و در پایان، گمان میکنم الهامبخشترین جملهای که از گنجور آموختیم، این بود:
«دگران کاشتند و ما خوردیم، ما بکاریم و دیگران بخورند»
ما در وبسایت خود نیز اعلام کردهایم که عمیقاً به این شعار باور داریم. بنابراین، تمام دادههایی که تولید میکنیم—چه ترجمهها و چه اصلاحات و بهبودهایی که بر پایهٔ دادههای گنجور انجام میدهیم—آنها نیز بهصورت متنباز منتشر خواهند شد و انشاءالله در آینده از طریق API در اختیار همگان قرار خواهند گرفت.
تصاویری از این کار بزرگ را ببینید (برای آن که محتوا قابل درک شود در بعضی تصاویر از نسخهٔ ترجمهشده توسط سرویس ترجمهٔ گوگل استفاده شده):
در صفحهٔ اول چند اثر برگزیده و درصد فایلهای صوتی در دسترس و درصد ترجمهٔ اردو و انگلیسی در دسترس از آن اثر مشخص شده است.
زنده رود و گنجور: یک همکاری تاریخی در ترویج میراث ادبی فارسی
زنده رود افتخار بینظیر همکاری در بسیاری از زمینهها با «گنجور»، معتبرترین پایگاه شعر فارسی در سطح جهان، را دارد.
مقدمهای بر گنجور و یک انقلاب آرام
گنجور یک وبسایت معتبر شعر فارسی است که انقلابی خاموش اما بسیار مؤثر در ترویج شعر فارسی در سراسر جهان به وجود آورده است. بنیانگذار آن، حمیدرضا محمدی، یک مهندس نرمافزار مشهور است که به دلیل خدمات فداکارانهاش، «زاهد» دنیای شعر دیجیتال نیز نامیده میشود. گنجور فقط یک وبسایت نیست، بلکه پلتفرمی با حدود دوازده نرمافزار تحت پوشش خود است که این امکان را برای فارسیزبانان از سراسر جهان فراهم میکند تا میراث ادبی مشترک خود را در یک مکان مشاهده کنند، به آن اضافه کنند، خطاها را اصلاح کنند و سپس از طریق سیستمهای متنباز، دادهها را برای هر منظوری به صورت رایگان دریافت کنند. با استفاده از دادههای متنباز گنجور، چندین وبسایت، اپلیکیشن موبایل و سیستمهای هوش مصنوعی جدید به زبان فارسی به وجود آمدهاند.
ایدئولوژی متنباز گنجور
تمام متون، صداهای ضبطشده و بیش از دوازده نرمافزاری که روی خود گنجور اجرا میشوند، کاملاً متنباز هستند و اجازه کامل برای استفاده مجدد از آنها برای اهداف شخصی شما وجود دارد.
گنجور این فلسفه را در صفحه «درباره گنجور» خود به شرح زیر توضیح داد:
به حکم «دگران کاشتند و ما خوردیم، ما بکاریم و دیگران بخورند» گنجور نیز اشعاری را که از منابع دیگر نقل کرده به صورت دورهای و در قالب پایگاه دادههای نرمافزار آزاد و رایگان گنجور رومیزی منتشر میکند تا گروهها و علاقمندان دیگر بتوانند با استفاده از این مجموعه کارهای مشابه گنجور را انجام دهند و در مجموع گامهای بیشتری در جهت انتشار آزاد ادبیات فارسی برداشته شود.
«ضمناً با ارسال خوانش خود به گنجور پذیرفتهاید که اثرتان بدون محدودیت و به طور آزاد چه در کارهای رایگان و چه در کارهای تجاری قابل استفادهٔ مجدد باشد. تنها شرط الزام شده از طرف گنجور ذکر نام گوینده و منبع اولیه است…»
…
به طور مشابه، تمام نرمافزارهای گنجور به صورت متنباز در گیتهاب موجود است که میتوانید آن را اینجا مشاهده کنید.
دیدگاه و اعتقاد زندهرود به ایدئولوژی متنباز
متأسفانه، هیچ پلتفرم متنباز جامع و مبتنی بر جامعهای مانند گنجور برای میراث شاعرانه زبان اردو وجود ندارد. با درک این کمبود، زندهرود فلسفه متنباز گنجور را اتخاذ کرده است. زندهرود قصد دارد سیستمی مشابه برای جامعه اردو ایجاد کند، جایی که ترجمهها و متون تصحیحشده از طریق یک سیستم متنباز برای همه در دسترس باشد.
…
علاقمندان اردو و فارسیزبان با مراجعه به وبگاه زندهرود به نشانی https://www.zinderood.com میتوانند از شکرشکنی طوطیان هند زین قند پارسی که به بنگاله میرود لذت ببرند.
«ققنوس» سامانهای مستقل است که توسط تایماز رهبر با هدف فراهم کردن دسترسی پایدار به محتوای گنجور در شرایط اختلال یا محدودیتهای شبکه توسعه داده شده است. ایده این پروژه از نیاز به دسترسی سادهتر به این گنجینه ارزشمند در زمانهایی شکل گرفت که کاربران با دشواری در اتصال به سایت اصلی مواجه میشدند. این سامانه بر پایه دیتابیس گنجور طراحی شده و مجموعهای از آثار شاعران فارسی را در خود جای داده است که بهمرور، با بهبود زیرساخت و افزایش منابع، در حال گسترش و تکمیل است.
هدف از توسعه «ققنوس» صرفاً با نیت کمک به حفظ دسترسی عمومی به ادبیات فارسی و تداوم ارتباط علاقهمندان با این میراث فرهنگی انجام شده است.
ربات تلگرامی متن بازعود که مستقل از گنجور و به همت آقای محمدمهدی مهدوی راد تولید شده امکان جستجو و مرور آثار شاعران و همینطور دسترسی آسان به روخوانیها و تفسیرهای اشعار را برای کاربران فراهم کرده است. برای دسترسی به آن از این نشانی استفاده کنید:
با گنجورک به نشانی ganjoorak.ir که با تلاش آقای هادی آذرنسب و به طور مستقل از گنجور ساخته شده میتوانید یک شعر تصادفی از گنجور را بخوانید و در صورتی که برای آن روی گنجور خوانشی وجود داشته باشد به خوانشهای آن گوش کنید.
امکان مشاهدهٔ شعر در گنجور و کپی لینک آن از دیگر قابلیتهای گنجورک است. برای مطالعهٔ سایر ویژگیهای آن صفحهٔ پرسشهای متداول آن را مشاهده کنید.
گنجورجور (در دسترس از طریق نشانی ganjoorjoor.net) یک جستجوگر معنایی برای اشعار گنجور است که کاملاً مستقل از گنجور و به همت آقای آرمان جعفرنژاد طراحی شده است. کارکرد گنجورجور را از زبان سازندهٔ آن بخوانید:
گنجورجور، یک موتور جستجوی شعر فارسی با تمرکز بر معنای اشعار و تفسیرهای آنان است. در گذشته برای یافتن یک بیت شعر نیاز بود تا دقیقا کلیدواژهای از آن شعر یا بیت را در گنجور یا گوگل جستجو میکردید؛ اما با گنجورجور میتوانید صرفا با معنا و مفهومی که از آن شعر به خاطر دارید و به هر زبانی که تمایل دارید، بیت مورد نظر را بیابید.
مزیت مهم جستجوگر معنایی آن است که به کلیدواژه وابسته نیست و مثلاً میتوانید با جستجوی عبارتی مثل «منظرههای زمستانی» -که قطعاً به این شکل در اشعار شاعران کهن به کار نرفته- اشعاری که چنین معنایی را میرسانند با دقت بیت پیدا کنید.
این جستجوگر در حال حاضر فقط پوششدهندهٔ ۲۲۰هزار بیت از اشعار گنجور شامل اشعار حافظ، سعدی، مولانا و صائب تبریزی است.
صفحهٔ پرسشهای متداول این پروژه پاسخگوی سؤالات عمومی راجع به این پروژه است و اطلاعات تماس آقای جعفرنژاد نیز در آن در دسترس است.
ویکیشاهنامه به نشانی wikishahnameh.com وبگاهی بزرگ و ارزشمند است که در آن مجموعهٔ بزرگی از اطلاعات و همچنین فایلهای چندرسانهای مرتبط با شاهنامه گردآوری شده است.
خلاصه آن که ویکیشاهنامه خودش حماسهای است که توسط دوستداران حماسهٔ بلند و فرهنگساز حکیم توس ساخته شده و تنها برشمردن سرفصل مطالب و محتوای آن مجالی بلند را میطلبد. نکتهٔ دیگر هم آن که این وبگاه ارزشمند تنها جایگاه مطالب آرشیوی نیست و زنده است و میزبان رویدادهای جدید پیرامون شاهنامه است.
علاقمندان ادبیات و دوستداران فردوسی بزرگ را به بازدید ویکیشاهنامه و استفاده از مطالب و منابع ارزشمند در دسترس از طریق آن دعوت میکنیم.
اپ چکامه حاصل تلاش آقای میلاد اجیلیان برای دسترسی کاربران دستگاههای مبتنی بر آی.او.اس به گنجینهٔ ادبیات فارسی است و تفاوت آن با عموم نمونههای دیگر آن است که به طور مستقیم به وبسرویس گنجور متصل است. از این جهت انتظار میرود آخرین تغییرات و تصحیحات و اضافات گنجور در آن منعکس شده باشد. البته چکامه بعد از اولین دریافت یک نسخهٔ آفلاین از اطلاعات دریافتی نگه میدارد تا نیاز به اتصال دائمی به اینترنت نداشته باشد.
شیدائی برنامهای متنباز برای دستگاههای مبتنی بر اندروید است که به همت سید آرمین حسینینژاد با استفاده از سکوی فلاتر توسعه داده شده است.
ویژگی مهم این برنامه که آن را از مجموعه برنامههای مشابه متمایز میکند آن است که به طور مستقیم به همان وبسرویسی متصل میشود که گنجور از آن استفاده میکند و نیازی به تبدیل و انتشار مجموعههای اشعار با قالب متناسب با برنامه توسط برنامهنویسان ندارد. به همین دلیل تغییرات مجموعههای اشعار در سایت گنجور و تصحیحات متن در آن به طور مستقیم قابل مشاهده است. از دیگر ویژگیهای «شیدائی» میتوان به رابط کاربری ساده، پویا (آنلاین) بودن، قابلیت پخش خوانش شعرها و نمایش خط متناسب با زمان خواندن شعر (پشتیبانی از همگامسازی متن و صدا) اشاره کرد.
نسخهٔ اّولیّهٔ «شیدائی» هماکنون قابل دریافت است و درآینده امکانات بیشتری به آن افزوده خواهد شد. از علاقمندان به این حوزه دعوت میشود آقای حسینینژاد عزیز را در پیشبرد این برنامه یاری دهند و نظرات و پیشنهادات خود را به ایشان برسانند.
با توجه به آن که رابط کاربری فعلی سایت گنجور پیچیده و شلوغ و نامرتب و غیرحرفهای است امیدواریم در قالب کارهایی چون «شیدائی» -کار زیبای آقای حسینینژاد عزیز- این نقایص جبران شود و با کارهای زیبا، دور از پیچیدگی و کاربرپسند تجربهٔ کاربری بهتری برای علاقمندان به ادبیات فراهم شود.
