بایگانی دسته: نسکبان

نسکبان: حالا می‌شود هم دیدگاه نوشت، هم نقد داد

این متن را هم مثل متن‌های قبلی، هوش مصنوعی کلود -که این‌بار هم سهم اصلی را در ساختن خودِ این تغییرات داشته- از زبان و به سبک گردانندهٔ نسکبان نوشته.

این یکی معرفیِ عقب‌افتاده است: امکان دیدگاه‌نویسی روی صفحه‌های کتاب مدتی است در برنامه هست، اما هیچ‌وقت جداگانه معرفی‌اش نکرده بودم. حالا که یک قابلیت تازه هم -نقد و امتیاز دادن به خودِ کتاب- کنارش اضافه شده، وقت خوبی است که هر دو را با هم معرفی کنم.

دیدگاه‌نویسی روی صفحه‌ها

زیر هر صفحه از هر کتاب، حالا یک بخش دیدگاه هست. می‌شود دربارهٔ همان صفحهٔ مشخص چیزی نوشت، به دیدگاه دیگران پاسخ داد (دیدگاه‌ها رشته‌ای و پاسخ‌دار هستند)، و اگر لازم بود بعداً دیدگاه خودتان را ویرایش یا حذف کنید. تعداد دیدگاه‌های هر صفحه هم همان‌جا، هنگام مطالعه، دیده می‌شود.

دیدگاه‌ها

یک قابلیت جالب‌تر هم دارد: می‌شود بخشی از خودِ تصویر صفحه را انتخاب و نشانه‌گذاری کرد و همان بخش را به دیدگاهتان پیوست کرد -برای وقتی که حرفتان دقیقاً دربارهٔ یک بیت یا یک خط مشخص است، نه کل صفحه.

دیدگاه‌ها در وب

دو صفحهٔ دیدگاه‌ها: همهٔ کتاب‌ها، و دیدگاه‌های من

یک صفحهٔ «دیدگاه‌های کاربران» هست که آخرین دیدگاه‌های نوشته‌شده روی همهٔ کتاب‌ها را، بدون توجه به این‌که کدام کتاب باشد، پشت سر هم نشان می‌دهد. یک صفحهٔ «دیدگاه‌های من» هم هست برای دیدگاه‌های خودتان. اگر روی اسم هر کاربری در هر دیدگاهی بزنید، همهٔ دیدگاه‌های همان کاربر را می‌بینید.

گزارش دیدگاه‌های نامناسب

اگر دیدگاهی هرزنامه بود، توهین‌آمیز بود، یا آزاردهنده، می‌شود گزارشش داد. حساب‌هایی که دسترسی بررسی گزارش دارند، صفی از گزارش‌های بازِ دیدگاه‌ها می‌بینند و می‌توانند رد یا تأییدش کنند؛ تأیید، همان لحظه دیدگاه را هم حذف می‌کند. برای کاربرانی که بارها همین کار را تکرار می‌کنند، مدیران یک راه سریع‌تر هم دارند: امکان اخراج کامل کاربر، مستقیم از همان صفحهٔ بررسی گزارش.

نقد و امتیاز، این‌بار برای خودِ کتاب

دیدگاه‌ها برای حرف‌زدن دربارهٔ یک صفحهٔ مشخص خوب‌اند؛ اما جایی برای گفتن این‌که خودِ کتاب، کلاً، چطور بود، نبود. حالا هست.

پایین صفحهٔ هر کتاب می‌توانید نقدتان را بنویسید -و اگر خواستید، بین یک تا پنج ستاره هم به آن امتیاز بدهید. امتیاز کاملاً اختیاری است؛ می‌شود فقط متن نوشت و ستاره‌ای نداد، یا فقط امتیاز داد و چیزی ننوشت.

هر کاربر برای هر کتاب فقط یک نقد دارد، اما همان یک نقد را هر وقت خواستید می‌توانید ویرایش یا حذف کنید. میانگین امتیاز هر کتاب هم بالای صفحهٔ کتاب و کنار نقدها دیده می‌شود.

نقدها

پسندیدن نقدهای دیگران، و مرتب‌سازی

زیر هر نقد یک دکمهٔ پسندیدن و یک دکمهٔ نپسندیدن هست. نقدهای هر کتاب را هم می‌شود به سه شکل مرتب دید: جدیدترین، بیشترین امتیاز، یا بیشترین پسند -برای کتابی که چند ده نقد دارد، این فرق زیادی می‌کند.

نقدهای کاربران، نقدهای من، و گزارش نقد

درست مثل دیدگاه‌ها، اینجا هم همان امکانات هست: صفحهٔ «نقدهای کاربران» برای همهٔ کتاب‌ها، صفحهٔ «نقدهای من»، امکان دیدن نقدهای هر کاربر با زدن روی اسمش، و امکان گزارش نقد نامناسب برای بررسی توسط مدیران.

دربارهٔ گزارش خودِ کتاب‌ها هم -این یکی قدیمی‌تر است

این یکی قابلیت تازه‌ای نیست، اما چون هیچ‌وقت جداگانه توضیحش نداده بودم، بد نیست همین‌جا هم بگویم: علاوه بر گزارش دیدگاه و نقد، امکان گزارش خودِ کتاب هم از قبل در نسکبان هست -از جمله برای زمانی که کتابی از نظر قانونی نباید اینجا باشد.

کتاب‌های نسکبان را از دو کتابخانهٔ شناخته‌شده می‌گیریم: کتابخانهٔ سها و کتابخانهٔ ادبیات. هر دو، طبق روال، فقط کتاب‌های قدیمی را اسکن و منتشر می‌کنند -کتاب‌هایی که به‌خاطر گذشتِ سال‌های لازم، دیگر مشمول حق نشر نیستند و انتشارشان قانونی است. اما هیچ فرایندی صد در صد بی‌خطا نیست؛ ممکن است هر از گاهی، به اشتباه، کتابی در فهرست ظاهر شود که این قاعده دربارهٔ آن صدق نمی‌کند.

اگر با چنین کتابی روبه‌رو شدید، همان دکمهٔ گزارش کتاب هست -می‌شود دلیلش را نوشت و برایمان فرستاد. ما هم آماده‌ایم که چنین کتابی را، به‌محض تأیید موضوع، از فهرست حذف کنیم.

تمیزتر شدن نوار بالای صفحهٔ کتاب

با اضافه‌شدن نقدها روی همان دکمه‌های قبلیِ صفحهٔ کتاب (در نسخهٔ اندروید)، نوار بالای صفحه شلوغ شده بود. حالا فقط دکمهٔ قفسه -که وضعیتش را همان اول می‌شود دید- روی نوار مانده؛ بقیهٔ دکمه‌ها رفته‌اند توی یک منوی فرعی، دسته‌بندی‌شده و مرتب.

امکانات یک کتاب

در یک جمله

دیدگاه‌ها برای حرف‌زدن دربارهٔ یک صفحهٔ مشخص‌اند؛ نقدها برای حرف‌زدن دربارهٔ خودِ کتاب -با امکان امتیاز دادن، پسندیدن نظر بقیه، و مرتب‌سازی بر همین اساس. و اگر دیدگاهی، نقدی، یا حتی خودِ یک کتاب مشکلی داشت، همه‌جا راهی برای گزارشش هست.

نسکبان: نام‌نویسی برگشت، این‌بار جای درستش

این متن را هم مثل متن معرفی نسخهٔ اندروید، هوش مصنوعی کلود -که این‌بار سهم بیشتری هم در ساختن خودِ این تغییرات داشت- از زبان و به سبک گردانندهٔ نسکبان نوشته.

در معرفی نسخهٔ اندروید نوشته بودم که به‌خاطر مشکل سرویس ایمیل، نام‌نویسی را موقتاً از برنامه حذف کرده‌ایم و نشان‌ها و تاریخچهٔ مطالعه فعلاً فقط روی همان یک گوشی می‌مانند؛ و گفته بودم این وضعیت موقتی است، نه ایده‌آل نهایی. خب، این هم از آن قول.

نام‌نویسی برگشت، اما این‌بار جای درستش

نام‌نویسی و ورود به حساب کاربری دوباره در برنامهٔ اندروید هست، اما این‌بار جایش عوض شده: از صفحهٔ اصلی برنامه برداشته شده و رفته توی بخش «پیکربندی». چون در واقع دیگر یک پیش‌نیاز برای استفاده از برنامه نیست -همچنان بدون هیچ حساب کاربری‌ای می‌توانید کتاب‌ها را باز کنید، بخوانید، نشان کنید- ورود به حساب فقط برای کسانی معنی دارد که می‌خواهند نشان‌ها، قفسه‌ها و تاریخچهٔ مطالعه‌شان بین چند گوشی (یا بین گوشی و همین وبگاه) یکی باشد.

نسکبان - همگامسازی

حالا این‌ها با هم همگام می‌شوند

اگر وارد حساب کاربری‌تان بشوید، این سه مورد دیگر مخصوص یک گوشی نیستند:

  • نشان‌ها: چه نشان یک صفحهٔ مشخص، چه نشان کل یک کتاب.
  • قفسه‌ها: دسته‌بندی‌هایی که خودتان برای کتاب‌های موردعلاقه‌تان می‌سازید (مثلاً «شعر کلاسیک» یا «برای مطالعهٔ بعدی»).
  • تاریخچهٔ مطالعه: این‌که آخرین بار کدام کتاب را تا کجا خوانده‌اید.

یعنی اگر همان کتابی را که دیروز با گوشی‌تان تا صفحهٔ ۴۰ خوانده بودید، امروز با گوشی دیگری (یا از طریق خود وبگاه نسکبان) باز کنید، همان‌جا ادامه می‌دهید. نشانی هم که قبل از نام‌نویسی روی گوشی گذاشته بودید، همان لحظه که وارد حساب کاربری‌تان بشوید، از دست نمی‌رود؛ با حساب‌تان یکی می‌شود.

وضعیت همگام‌سازی

توی همان بخش پیکربندی، یک خط کوچک هم هست که نشان می‌دهد همگام‌سازی همین الان در حال انجام است، یا آخرین بار کِی با موفقیت انجام شده. کنارش هم یک دکمه برای همگام‌سازی دستی اضافه شده -برای وقتی که دلتان نمی‌خواهد منتظر همگام‌سازی خودکار بمانید- و یک صفحهٔ «گزارش همگام‌سازی» که ریزِ اتفاقات هر بار همگام‌سازی را نشان می‌دهد؛ اگر یک وقت چیزی بین گوشی‌ها جفت‌وجور نشد، از همین گزارش می‌شود فهمید مشکل کجا بوده (و می‌شود آن را برای من هم فرستاد).

راستش را بخواهید، همگام‌سازی نشان‌ها و قفسه‌ها اولش صد در صد درست کار نمی‌کرد -خصوصاً حذف کردن یک نشان یا کتابی از قفسه، گاهی به سرور نمی‌رسید. این مشکل پیدا و رفع شد؛ الان حذف‌ها هم مثل بقیهٔ تغییرات به‌درستی همگام می‌شوند.

قفسه‌ها حالا در وبگاه هم هست

تا پیش از این، وبگاه نسکبان فقط یک فهرست ساده و یک‌دست از «نشان‌شده‌ها» داشت -کتاب و صفحه، همه قاطی هم. حالا قفسه‌بندی که در برنامهٔ اندروید بود، به وبگاه هم رسید: می‌توانید قفسه بسازید، اسمش را بگذارید، کتاب‌ها را در آن دسته‌بندی کنید، و از هر کتاب هم مستقیماً به یک یا چند قفسه اضافه‌اش کنید.

قفسه‌های من

آخرین خوانده‌ها، همین بالای صفحهٔ اصلی وبگاه

این قابلیت هم از برنامهٔ اندروید به وبگاه رسید: بالای صفحهٔ اصلی، یک ردیف کوچک از آخرین کتاب‌هایی که خوانده‌اید نشان داده می‌شود -با تصویر و شمارهٔ صفحه- که بدون هیچ جست‌وجویی بتوانید ادامهٔ مطالعه‌تان را پیدا کنید.

آخرین خوانده‌ها

حالت تاریک، این‌بار در وبگاه

برنامهٔ اندروید از مدت‌ها پیش حالت تاریک داشت؛ حالا وبگاه هم یک دکمهٔ کوچک بالای صفحه دارد که بین حالت روشن و تاریک جابه‌جا می‌کند.

یک اشکال نمایشی هم رفع شد

در نسخهٔ وبگاه، صفحاتی از بعضی کتاب‌های دارای متن قابل کپی (نه فقط اسکن) گاهی به‌هم‌ریخته و ناخوانا نمایش داده می‌شدند -حروف روی هم می‌افتادند. این مشکل که به شیوهٔ نمایش متن فارسی توسط مرورگر برمی‌گشت، رفع شده و صفحات این کتاب‌ها حالا درست و خوانا دیده می‌شوند.

یادداشتِ نشان‌ها، حالا قابل ویرایش

وقتی صفحه‌ای را نشان می‌کنید، امکان نوشتن یک یادداشت کوتاه برایش هم هست. تا پیش از این، یادداشت فقط همان لحظهٔ اول قابل نوشتن بود و بعدش دیگر دست‌نخورده می‌ماند. حالا هم در فهرست نشان‌شده‌ها و هم در خودِ صفحه هنگام مطالعه، می‌توانید یادداشتِ هر نشان را دوباره باز کنید، ویرایش کنید یا کامل پاکش کنید -هم در برنامهٔ اندروید، هم در وبگاه.

مرور و سنجاق کردن نویسندگان

وبگاه نسکبان تا امروز اصلاً راهی برای مرور کتاب‌ها بر اساس نویسنده نداشت؛ حالا یک صفحهٔ «نویسندگان» تازه دارد، درست مثل همان چیزی که در برنامهٔ اندروید بود -با جست‌وجوی نام و مرتب‌سازی بر اساس تعداد کتاب یا نام.

در کنارش، هم در برنامه و هم در وبگاه، حالا می‌شود نویسندهٔ موردعلاقه‌تان را «سنجاق» کرد تا هر بار لازم نباشد دوباره دنبالش بگردید. نویسندگان سنجاق‌شده بالای فهرست نویسندگان می‌مانند و از همان‌جا مستقیم به کتاب‌هایشان می‌رسید.

نویسندگان

در یک جمله

قولی که در معرفی نسخهٔ اندروید داده بودم -برگرداندن نام‌نویسی و همگام‌سازی نشان‌ها و تاریخچه- عملی شد؛ منتها این‌بار نام‌نویسی یک گزینهٔ اختیاری برای کسانی است که همگام‌سازی می‌خواهند، نه یک در بستهٔ جلوی راه بقیه. در کنارش، وبگاه هم چند قدم به برنامهٔ اندروید نزدیک‌تر شد: قفسه‌ها، آخرین خوانده‌ها، حالت تاریک و مرور نویسندگان.

نسکبان روی اندروید

این متن را هوش مصنوعی کلود که بسیاری از کارهای این برنامه را خودش انجام داده از زبان و به سبک گردانندهٔ نسکبان نوشته.

پیش‌تر دربارهٔ نسکبان و وبگاهش نوشته بودم؛ کتابخانه‌ای برای مرور و جستجو در متن هزاران کتاب فارسی با قالب PDF. آن‌چه در ادامه می‌آید، دربارهٔ نسخهٔ دیگری از نسکبان است: برنامه‌ای برای اندروید.

چرا اصلاً یک برنامهٔ جدا؟

وبگاه نسکبان از ابتدا برای مرورگر دسکتاپ طراحی شده بود. کتاب‌خواندن از همان طریق روی موبایل، در عمل تجربهٔ خوشایندی نبود: فایل‌های PDF سنگین، بارگذاری کند صفحه‌ها در مرورگر، و رابط کاربری‌ای که برای انگشت و صفحهٔ کوچک گوشی طراحی نشده بود. مسئلهٔ اصلی، دقیقاً همین‌جا بود -نه در نبود کتاب یا نبود جستجو، بلکه در سختیِ خودِ خواندن. برنامهٔ اندروید نسکبان دقیقاً برای حل همین یک مسئله ساخته شده: کتاب‌خوانیِ راحت‌تر، صفحه به صفحه، روی گوشی.

بدون نام‌نویسی (فعلاً)

تا پیش از این، استفاده از نسکبان -چه وبگاه و چه هر بخش دیگرش- منوط به نام‌نویسی بود. در نسخهٔ اندروید این محدودیت فعلاً برداشته شده: به دلیل مشکلاتی که در دسترسی به سرویس نام‌نویسی و ورود سرور نسکبان پیش آمد (قطعی اینترنت و عدم امکان نام‌نویسی به دلیل عدم امکان ارسال ایمیل از پشت سرورها)، این قابلیت را موقتاً از برنامه حذف کردیم. نتیجه‌اش این است که همین حالا و بدون هیچ حساب کاربری‌ای می‌توانید کتاب‌ها را باز کنید و بخوانید.

طبیعتاً این تصمیم هزینه‌ای هم داشت: بخشی از امکاناتی که پیش‌تر روی حساب کاربری و سرور ذخیره می‌شد -مشخصاً نشان‌کردن کتاب‌ها و صفحات، و تاریخچهٔ بازدیدها- دیگر با حساب کاربری همراه نیست. این دو ویژگی در برنامهٔ اندروید هستند، اما به‌صورت کاملاً محلی و وابسته به همان گوشی کار می‌کنند: هرچه نشان کنید یا هر کتابی که باز کنید، فقط روی همان دستگاه ذخیره می‌شود، نه روی حساب کاربری‌ای که بین گوشی‌های مختلف همگام باشد. اگر برنامه را پاک کنید یا گوشی عوض کنید، این فهرست هم از نو خالی می‌شود. صادقانه بگویم: این وضعیت موقت است، نه ایده‌آل نهایی؛ به محض رفع مشکل سرویس ورود، امیدوارم بازگرداندن نام‌نویسی و همگام‌سازی سرتاسری همین نشانک‌ها و تاریخچه هم در دستور کار قرار بگیرد.

چه چیزی همان‌طور مانده

جستجو و مرور کتاب‌ها همچنان از دل همان مخزن نسکبان تغذیه می‌شود؛ یعنی همان کتاب‌هایی که در وبگاه می‌بینید، از همین‌جا هم در دسترس‌اند. تفاوت اصلی تجربهٔ اندروید در خودِ خواندن است: به‌جای باز کردن یک فایل سنگین در نمایشگر PDF مرورگر، صفحات کتاب یکی‌یکی و به شکلی که برای گوشی طراحی شده نمایش داده می‌شوند.

دریافت برنامه

برنامه هم‌اکنون از مایکت قابل دریافت است:

https://myket.ir/app/ir.naskban.app

در یک جمله

نسکبان روی اندروید قرار نیست جای وبگاه را بگیرد یا هر کاری که وبگاه می‌کند انجام دهد؛ هدفش حل یک مسئلهٔ مشخص است -خواندن راحت‌ کتاب‌های PDF فارسی روی گوشی- و به همین قیمت، فعلاً چیزهایی مثل حساب کاربری و همگام‌سازی را کنار گذاشته تا همان یک کار را درست انجام دهد.

امکانات فعلی

  • مطالعهٔ آفلاین کتاب‌ها: صفحهٔ جدید «فایل‌های ذخیره‌شده» فهرست تمام کتاب‌های PDF دریافت‌شده روی گوشی را نشان می‌دهد؛ همراه با حجم هر فایل، حذف تکی یا پاک‌کردن یک‌جای همه، و اشتراک‌گذاری مستقیم فایل PDF.
  • تاریخچهٔ مطالعه (کاملاً محلی): فهرستی از کتاب‌هایی که اخیراً باز کرده‌اید، همراه با آخرین صفحه‌ای که در آن بودید — بدون نیاز به حساب کاربری، چون کاملاً روی خود گوشی ذخیره می‌شود.
  • کارنامهٔ جلسات مطالعه: گزارشی زمانی از این‌که در هر جلسهٔ مطالعه، در چه تاریخی (به تقویم جلالی) روی کدام صفحه از کدام کتاب متوقف شده‌اید — جدا از تاریخچهٔ ساده‌ی «آخرین‌بازدیدها».
  • نشان‌کردن کتاب و صفحه، آفلاین: نشانک‌ها (چه برای کل کتاب، چه برای یک صفحهٔ مشخص) اکنون کاملاً محلی و مستقل از ورود به حساب کاربری کار می‌کنند (این قابلیت در نسخهٔ ۱.۰.۴ که به زودی منتشر می‌شود در دسترس است).
  • اشتراک‌گذاری کتاب/صفحه: از هر کتاب یا صفحه می‌توانید لینک naskban.ir مربوط به آن را مستقیماً با دیگران به اشتراک بگذارید.
  • باز شدن خودکار لینک‌های نسکبان داخل برنامه: با زدن روی یک لینک naskban.ir (کتاب یا صفحهٔ مشخص)، به‌جای مرورگر مستقیماً همان کتاب/صفحه در برنامه باز می‌شود. برای زمانی که این اتفاق خودکار نیفتد، گزینهٔ «باز کردن نشانی کتاب یا صفحه» هم برای وارد کردن دستی لینک اضافه شده.
  • حالت تاریک: امکان انتخاب بین حالت روشن، تاریک، یا هماهنگ با تنظیمات سیستم.
  • جستجوی تمام‌متن و جستجوی داخل کتاب: جستجو در متن بازشناسی‌شده (OCR) کتاب‌ها، هم در کل کتابخانه و هم محدود به یک کتاب، با نمایش عبارتِ جستجوشده به‌صورت برجسته در نتیجه.
  • تاریخچه و پیشنهاد جستجو: عبارت‌های قبلاً جستجوشده (جدا برای هر بخش: صفحهٔ اصلی، جستجوی تمام‌متن، جستجوی داخل کتاب) ذخیره و هنگام تایپ پیشنهاد داده می‌شوند.
نسکبان اندروید

فهرست‌گذاری نسخهٔ ۸۰۱ هجری حافظ از کتابخانهٔ نورعثمانیه بر اساس گنجور

اخیراً فایل پی‌دی‌اف بخشی از این نسخه که کهن‌ترین نسخهٔ دستنویس از دیوان حافظ به شمار می‌رود روی کانالهای تلگرامی در دسترس قرار گرفته بود (اینجا و اینجا) و من آن را به نسکبان اضافه کرده بودم (متن کامل نسخه همچنان که جلوتر نقل قول می‌شود شامل اشعار شش شاعر است که هنوز جایی کامل آن را ندیده‌ام).

منتهی در نسکبان علی‌رغم وجود امکان پیشنهاد شعر متناظر صفحات کتابها بر اساس گنجور بر خلاف گنجینهٔ گنجور امکان نمایش فهرست کتاب بر اساس گنجور وجود نداشت. این امکان را اضافه کردم و این نسخه را بر اساس گنجور فهرست‌گذاری کردم.

فهرست عناوین حافظ نورعثمانیه نسخهٔ ۸۰۱ هجری بر اساس گنجور

در پایان فهرست‌گذاری این نسخهٔ خطی در گنجور علاوه بر مقدمهٔ دیوان، ۴۸۷ قطعه شعر را شناسایی کردم. بعضی اشعار در حاشیهٔ دیوان به شکل مورب نوشته شده‌اند که آنهایی که قابل قرائت بوده‌اند را نیز فهرست‌گذاری و در این آمار لحاظ کرده‌ام (این به آن معناست که مواردی که به لحاظ بریده شدن در تصویر یا از اصل ناخوانا بوده‌اند را لحاظ نکرده‌ام و از این جهت تعداد واقعی اشعار ممکن است بیش از این بوده باشد، در چاپ آقای بهروز ایمانی بر اساس این نسخه طبق مقدمه‌ای که نقل می‌شود حداکثر ۴۷۳ قطعه شعر برشمرده شده که حدس می‌زنم به خاطر آن باشد که اشعار درج شده در حاشیه‌ها را اصیل فرض نکرده‌اند).

نمونه شعر نوشته شده در گوشهٔ نسخه

به صورت بدیهی تصاویر متناظر این نسخه زیر شعرهای گنجور نیز قابل مشاهده است (هر چند به لحاظ آن که تصاویر در دسترس دو صفحه‌ای هستند و در نسخه هم در هر صفحه مصرع‌ها پشت سر هم بع شکل افقی نوشته شده‌اند و متن نسخه متراکم است پیدا کردن شعر از روی تصویر باز هم نیاز به صرف وقت توسط بازدیدکننده دارد).

تصویر حافظ نورعثمانیه زیر اشعار گنجور

در مورد این نسخه بر اساس معرفی کتاب دیوان حافظ شیرازی (کهن ترین نسخه شناخته شده کامل) به کوشش بهروز ایمانی بیشتر بدانیم:

نسخه ­برگردان دستنویس شمارۀ 5194 کتابخانۀ نور عثمانیه (استانبول)

این دستنویس کهن ترین نسخه شناخته شده و کامل از دیوان حافظ است و به شماره 5149 در کتابخانه نورعثمانیه (استانبول) نگهداری می شود و شامل 435 غزل، 1 ترجیع بند (بندی از آن)، 26 قطعه، 4 مثنوی و 11 رباعی است.بنا به گزارش ترقیمه کتابت اشعار حافظ را محمد بن عبدالله بن محمد ابوبکر بن کریمشاه ملقب به غیاث ابرقوهی در روز چهارشنبه بیستم جمادی الاول سال 801 ق به اتمام رسانده است. خط ابرقوهی از مشقهای نخستین نستعلیق نویسی پس از سده 8 ق است و جریانی را می آزماید که در آن تعلیق به نستعلیق جای می پردازد و در مسیر همین تجربه است که هنوز نستعلیق غیاث ابرقوهی از کرشمه ها و غمزه های تعلیق نیز برخوردار است.

انجامهٔ کتاب: محمد بن عبدالله بن محمد ابوبکر بن کریمشاه ملقب به غیاث ابرقوهی

 مهم ترین امتیاز این دستنویس، وجود دیباجه محمد گلندام (جامع دیوان حافظ) در آن است و تاکنون قدیم ترین نسخه از این دیباجه است که شناخته شده. غزلیات در نسخه نورعثمانیه به ترتیب الفبای قوافی تنظیم یافته و از این نکته معلوم می شود که از همان ازمنه قریب به دوره حافظ غزلیات او بر اساس قوافی سامان یافته بوده است. مقایسه و مقابله نسخه نورعثمانیه با دیگر نسخه های کهن حافظ، تفاوتهایی را در ضبط و قرائت برخی از کلمات نشان می دهد و تشابهاتی را نیز مشخص می نماید.

دستنویس شماره 5149 نورعثمانیه مجموعه ای است شامل اشعار شش شاعر که اشعار حافظ نخستین جزو از مجموعه است و برگهای 1 تا 41 آن را به خود اختصاص داده است. پس از دیوان حافظ این آثار در این مجموعه به چشم می خورد:

ــ دیوان افصح الشعراء جمال الملة والدین سلمان (برگ 43 ـ 106)

ــ روشنایی نامه از گفتار املح الکلام ملک الحکماء والمحققین ناصرخسرو (برگ 106 ـ 111)

ــ دیوان شیخ المحققین عماد الملة والدین (برگ 112 ـ 178) به همراه کتاب محبت نامه (برگ 179 ـ 189)، کتاب صفانامه (برگ 189 ـ 202)، و کتاب صحبت نامه (برگ 204 ـ 215) از همو.

ــ دیوان مرتضی المعظم جلال الملة والدین (برگ 216 ـ 249)

ــ دیوان مرتضی الاعظم کمال الملة والدین (برگ 250 ـ 267)

این اثر به کوشش و با مقدمه جناب آقای بهروز ایمانی معرفی و شناسایی شده است و در پایان آن نیز تصاویری از منابع کهن اشعار حافظ گرد آمده است.

فیلمی از فرایند فهرست‌گذاری این نسخه جهت ارجاع و استفادهٔ کاربران نیز تهیه کرده‌ام:

نحوهٔ فهرست‌گذاری کتابهای نسکبان بر اساس گنجور

پایان کار فهرست‌گذاری خودکار متون گنجور بر اساس نسکبان

این فرایند هم‌اکنون به پایان رسیده است. در پایان این فرایند هم‌اکنون اشعار گنجور بر اساس ۳۹۵ کتاب PDF در دسترس از طریق نسکبان فهرست‌گذاری شده‌اند.

منابع کاغذی آثار هر سخنور (شامل منابع در دسترس از طریق نسکبان و گنجینهٔ گنجور) نیز ذیل صفحهٔ خود آن سخنور فهرست شده است:

منابع کاغذی حافقظ

سرور نسکبان ارتقا و بهبود پیدا کرده و امیدوارم به زودی بتوانم روی بهبود کارایی جستجو در آن وقت بگذارم. فرایند تطبیق متن کتابهای نسکبان با گنجور هنوز ایده‌آل نیست و جای کار دارد. منتهی وضعیت فعلی هم به لحاظ مستند کردن بخش قابل توجهی از متون گنجور گام بزرگ و مهمی محسوب می‌شود.

فهرست‌گذاری خودکار متون گنجور بر اساس مراجع در دسترس از طریق نسکبان – در جریان …

مجمل (اگر حوصله ندارید پاراگراف‌های بعد را بخوانید): در روزهای اخیر پای خیلی از اشعار گنجور می‌توانید تصاویر مراجع چاپی آنها را مشاهده کنید. اگر لزوماً تصویر معرفی شده به عنوان «منبع کاغذی گنجور» با متن شعر همخوانی ندارد نگران نباشید این یک فرایند خودکار در حال تکمیل است که امید است در صورت فراهم شدن پایداری حداقلی در ارتباط اینترنتی داخل ایران زودتر به ثمر برسد و نتایج دقیق‌تر شود.

تصاویر منابع کاغذی گنجور در نسکبان

حدیث مفصّل: یکی از مهم‌ترین اهداف پشت ایجاد نسکبان لینک کردن متون گنجور با منابع کاغذی آن بوده است. فرایندی که با توجه به حجم و تنوع بالای متون گنجور انجام آن به شکل دستی محتاج سال‌ها کار نیروی انسانی است. این کار از این جهت لازم و ضروری است که:

  • بتوانیم با مراجعه به متن چاپی متوجه شویم کلمات مشکوک به ایراد تایپی در گنجور آیا واقعاً ایراد تایپی هستند یا با توجه به مرجع چاپی درستند.
  • از جانب دیگر برای پژوهشگران امکان این را فراهم می‌آوریم که بتوانند در آثارشان به صفحات کاغذی کتاب‌ها ارجاع بدهند.
  • در کل هم، وجود تصویر مرجع چاپی می‌تواند شائبه‌های دستکاری متن در گنجور را کاهش دهد و اعتمادپذیری آن را بالا ببرد.

خوشبختانه این که متن کتاب‌های نسکبان OCR شده و با توجه به دقت نه چندان بالا اما معقول این فرایند به طور حدودی می‌توانیم از متن معادل آنها در گنجور مطلع شویم راهکاری را برای فهرست‌گذاری خودکار متن گنجور بر اساس کتاب‌های نسکبان در اختیار ما می‌گذارد.

بر این اساس، با تعیین این که مرجع احتمالی متن هر بخش گنجور کدام کتاب نسکبان است می‌توانیم با مقایسهٔ الگوریتمی متن گنجور با متن صفحات کتاب جای آن را در کتاب پیدا کنیم و آنها را با هم لینک کنیم.

الگوریتمی که برای انجام این کار طراحی شده به این صورت است که برای هر شعر از آغاز کتاب تا پایان آن صفحه به صفحه به اندازه‌ای معادل متن شعر یا بخش متن منثور در گنجور متن برمی‌داریم (به طور معمول برای اشعار کوتاه یک صفحه و برای اشعار طولانی مثل قصاید چند صفحه انتخاب می‌شود). سپس آمار می‌گیریم که چند کلمه از متن گنجور در متن نسکبان صفحات انتخاب شده یافت می‌شوند و نسبتِ تعداد کلمات موجود به کل کلمات را پیدا می‌کنیم. آستانه‌ای برای تعیین این که متن گنجور و نسکبان صفحات انتخاب شده مطابقت دارند در نظر می‌گیریم. مثلاً فرض می‌کنیم اگر ۷۰ درصد کلمات متن گنجور یافت شد این صفحات با هم مطابقت دارند. سپس مقایسه را تا پایان متن کتاب ادامه می‌دهیم تا اگر صفحه‌ای در کتاب نسکبان با درصد مطابقت بالاتر پیدا شد آن را به عنوان صفحهٔ معادل انتخاب کنیم. به این ترتیب در نهایت در صورت پیدا کردن صفحاتی با مطابقت بالاتر از آستانهٔ تعیین شده، صفحهٔ دارای بالاترین مطابقت را به عنوان صفحهٔ معادل متن گنجور انتخاب می‌کنیم. در نهایت با توجه به تأثیر صفحات خالی یا صفحات عنوان که می‌تواند باعث شود صفحه‌ای که در واقع با شعر گنجور مطابق است صفحه یا یکی از صفحات بعدی باشد و همینطور این که تک‌بیت‌ها و رباعی‌ها و اشعار کوتاه به لحاظ تعداد کلمات کمشان ممکن است با صفحات نامرتبط حاوی تمام کلماتشان تطبیق کنند فرایندهای الگوریتمی ساده‌ای برای حذف موارد نامرتبط نیز آماده کرده‌ایم تا تعداد موارد نامرتبط را کم کند.

الگورریتم مشابه‌یابی

در انتخاب این روش آزمایش و خطاهایی انجام شده، مثلاً ابتدا مقایسهٔ ترتیبی اشعار بخش و صفحات کتاب را امتحان کردیم که اگر چه برای بعضی از کتابها با سرعت خیلی بیشتری به نتیجه می‌رسید، برای بخشهایی از گنجور که کتاب مرجع ترتیب الفبایی نداشته و ما در گنجور اشعار را به ترتیب حروف قافیه مرتب کرده‌ایم کارایی ندارد. پیدا کردن اولین صفحه از کتاب با مطابقت بالاتر از آستانه و عدم بررسی صفحات بعدی نیز به خصوص برای اشعار کوتاه مانند رباعی‌ها که احتمال آن وجود دارد که بسیاری از کلماتشان در صفحات نامربوط کتاب پیدا شوند ایجاد مشکل می‌کند.

الگوریتم طراحی شده به دلیل بررسی کل متن کتاب بسیار زمان‌بر است اما در بررسی تصادفی به عمل آمده دقت قابل قبولی دارد و می‌توان با اختصاص منابع پردازشی به آن این نقیصه یعنی زمان‌بر بودنش را جبران کرد.

خودکارسازی این فرایند با حذف نیاز به نیروی انسانی می‌تواند در آینده امکان این را هم اضافه کند که علاوه بر چاپ‌های مرجع گنجور، متن شعر را در چاپ‌ها و تصحیح‌های دیگر نیز پیدا کنیم و آنها را با شعر لینک کنیم و در آینده بتوانیم متن شعر را در نسخه‌های بدل چاپی دیگر نیز در دسترس داشته باشیم و بررسی کنیم.

متأسفانه با توجه به این که سرور نسکبان در ایران قرار دارد و طی روزهای اخیر اختلالات همیشگی اینترنت ایران شدیدتر شده این که این فرایند چه زمانی تکمیل شود چندان در کنترل ما نیست (لازمهٔ پیشرفت این فرایند ارتباط پایدار سرور گنجور که در خارج از ایران قرار دارد با این سرور در داخل ایران است). تا کنون کتابهای مرتبط با اشعار تا حدود قرن هفتم مشخص شده و در صف پردازش قرار گرفته‌اند که پیش از شدت گرفتن این اختلالات با سرعت مناسبی در حال پردازش و تکمیل بوده‌اند.

بعد از پایان فرایند تطبیق متن کتابهای چاپی با متن گنجور مرحلهٔ دیگری را آغاز خواهیم کرد که بین چند نسخهٔ چاپی مرتبط با یک بخش در گنجور بخشی را که با احتمال بالا منبع کاغذی گنجور بوده با الگوریتم‌هایی مشابه همان الگوریتم‌های آماری که شرحشان آمد پیدا کنیم. تا آن زمان، اولین نسخهٔ چاپی پردازش شده به عنوان مرجع معرفی شده (تا دسترسی به آن از طریق ویرایشگر متن گنجور آسان باشد) اما در عمومِ موارد، لزوماً این موارد مرجع کاغذی گنجور نبوده‌اند.

معرفی «نسکبان»: جستجو در متن سی هزار کتاب فارسی

خلاصه و اصل مطلب (اگر حوصله ندارید پاراگراف‌های بعد را بخوانید): در سایت نسکبان به نشانی naskban.ir امکان مرور و جستجو در متن بیش از سی‌هزار کتاب فارسی با قالب PDF دریافت شده از کتابخانهٔ اینترنتی سها را دارید. قابلیت‌های افزودهٔ آن بر سها، امکان جستجو در متن کتاب‌ها، نشانی‌های یکتا برای صفحات کتاب‌ها و امکان فهرست‌گذاری گنجور بر اساس کتاب‌های چاپ شدهٔ در دسترس از طریق آن است. برای دسترسی به و استفاده از آن باید در آن نام‌نویسی کنید.

پردهٔ اول: روزگاری دور (چهارده سال پیش) یکی از همراهان گنجور با من تماس گرفت و گفت شعری از پروین اعتصامی در کتابهای درسی دوران ابتداییشان بوده که اکنون در میان آثار پروین نیست. علی‌رغم آن که عموماً من از دست بردن در آثار و اضافه کردن جامانده‌های اینچنینی پرهیز می‌کنم نمی‌دانم به چه دلیل -شاید برای راضی کردن دل خودم و آقای رضا سیمی- آن را به ته مثنویات پروین چسباندم. کمی بعد دوستانی آمدند و زیر آن نوشتند که از پروین نیست و یا از ایرج میرزاست یا از عباس یمینی شریف. از آن جهت دل‌چرکین شدم و علی‌الحساب با وجود آن که شعر هنوز ذیل آثار پروین هست در عنوانش گوشزد کردم که شاعر شعر ناشناخته است.

جوجهٔ نافرمان

دوست داشتم منبع نقل این کتاب را پیدا کنم و ببینم از کیست. اما چطور؟ چطور می‌شود کتاب مرجع را پیدا کرد؟ این دغدغه با من بود تا آن که ابزارش را ساختم و در هنگام نوشتن این متن آن را یافتم: اینجا (برای مشاهدهٔ این صفحات می‌بایست در نسکبان که جلوتر معرفیش می‌کنم نام‌نویسی کنید)، کمی اینجا، کمی اینجا و کمی هم اینجا و اینجا. اما مسأله هنوز حل نشده. در کتاب چاپی نام شاعر ذکر نشده. منتهی یکی از دلایلی که امروز می‌توانم در مخزن بزرگی از کتابهای چاپی چنین جستجویی انجام دهم دغدغهٔ گشودن رمز این معما بود. معمایی که با این حکمت گشوده نشد.

پردهٔ دوم: هدف اولیهٔ ساخت گنجینهٔ گنجور افزودن آب و رنگ به حال و هوای خشک و متن‌زدهٔ گنجور با استفاده از نسخه‌های نفیس خطی خصوصاً آنها که نقاشی داشتند بود. در ادامه و با توجه به آن که برای تصحیح خطاهای تایپی نیاز بود تصویر نسخه‌های کاغذی مرجع اشعار را ببینیم تصاویر کتابهای چاپی را نیز به آن افزودم.

گنجینهٔ گنجور از آغاز برای نگهداری تصاویر باکیفیت از نسخه‌های نفیس طراحی شده بود و برای در دسترس‌گذاری کتابهای چاپی، می‌بایست آنها را از PDF به تصویر تبدیل می‌کردم. فرایندی که با وجود کاهش کیفیت تصاویر به نسبت فایل PDF مورد استفاده باعث افزایش چندبرابری حجم آن می‌شود.

به خاطر این مشکل تصمیم گرفتم که سامانه‌ای جدا برای نگهداری فایل‌های PDF طراحی کنم که در آن نیاز نباشد قالب فایل اصلی تغییر کند در عین حال بتواند امکاناتی مشابه گنجینهٔ گنجور شامل نشانی یکتا برای هر صفحه از فایل را فراهم کند. همینطور امکان فهرست‌گذاری کتاب مطابق با متن گنجور نیز در آن وجود داشته باشد.

در جستجو برای منبعی متمرکز از فایل‌های PDF قابل استفاده در ابتدا به کتابخانهٔ‌ تخصصی ادبیات و از آنجا به سها رسیدم. مجموعه‌ای عظیم از هزاران کتاب قابل دریافت در قالب PDF با ابرداده‌های توصیف‌کنندهٔ محتوای کتابها که البته من را در فیلتر و حذف کتابهای غیرفارسی آن به زحمت انداخت (عمدتاً فکر می‌کنم مشکل پیدا نشدهٔ کدهای خودم باشد) اما تلاشی که برای راه‌اندازی آن چه جمع‌آوری کتابهای پیشتر اسکن شده و چه اسکن کتابهای اسکن نشده شده شگفت‌انگیز و باورنکردنی است. به راستی که دستمریزاد!

از آنجا که حجم و جنس داده‌های پروژهٔ جدید از گنجینهٔ گنجور متفاوت بود آن را از گنجور و گنجینه‌اش جدا کردم به این معنی که اطلاعات آن در پایگاه داده‌هایی مجزا و هم‌اکنون روی سروری مجزا نگهداری می‌شود (سروری که برای پشتیبان‌گیری از گنجور تهیه شده). از این جهت کاربران نام‌نویسی شده در آن نیز با گنجور یکی نیستند و کاربران می‌بایست برای استفاده از امکانات اختصاصی در آن جداگانه نام‌نویسی کنند.

نام این سامانهٔ جدید نسکبان است (نام دامنه‌ای که سالها پیش با هدف میزبانی گنجینهٔ گنجور ثبت شده بود و با تصمیم به ثبت آن به عنوان زیردامنه‌ای از گنجور بلااستفاده مانده بود). سامانه‌ای که به نوعی خود فهرستی بر سهاست (در آینده ممکن است منابع دیگری نیز به آن افزوده شود)، اما امکانات اضافه‌ای ارائه می‌کند.

ویژگی‌ها و امکانات مهم نسکبان در حال حاضر به شرح زیر است:

۱. هر کتاب و هر صفحه از هر کتاب در آن نشانی مجزایی دارد. از این جهت می‌توانید به صفحات کتابها در آن لینک بدهید. نشانی کتاب‌ها یک عدد (شناسهٔ آنها) و شناسهٔ صفحات کتاب‌ها شمارهٔ صفحات آنها بعد از خط کج (/) جدا شده از شناسهٔ کتاب متناظرشان است.

شناسهٔ کتاب و شمارهٔ صفحه در نشانی‌های نسک‌بلن

امکان کپی آسان لینک صفحات (کتاب‌ها، صفحات کتاب‌ها و جستجوها) نیز در نظر گرفته شده است.

کپی نشانی صفحه یا کتاب به حافظه
تایپ شمارهٔ صفحه و رفتن به آن

۲. متن (تقریباً) تمام کتاب‌ها با استفاده از نرم‌افزار بازمتن تسرکت (tesseract) که از زبان فارسی نیز پشتیبانی می کند OCR شده است و می‌توانید در متن آنها بگردید (قطعاً خروجی OCR پراشکال است اما برای یافتن شواهد به اندازهٔ کافی خوب است، ضمناً با توجه به سخت‌افزار سرور فعلی نسکبان باید در جستجوی تمام‌متنی پرحوصله باشید).

جستجوی پیش‌فرض در ابرداده‌های کتاب‌ها (عناوین و نام پدیدآورندگان و …) انجام می‌شود و برای جستجو در متن کتاب‌ها باید از دکمهٔ دیگری استفاده کنید:

جستجو در متن

می‌توانید عبارتی را در متن تمام کتاب‌ها بگردید (اگر می‌خواهید عبارتی ترکیبی را به طور دقیق جستجو کنید آن را بین دو علامت قرار دهید). در صفحهٔ نتایج فهرست تمام کتاب‌هایی را خواهید دید که این متن در آنها یافت شده است.

نتایج جستجو

با انتخاب هر کتاب از نتایج نمایش داده شده، عبارت جستجو شده دوباره در متن آن کتاب جستجو می‌شود و تصاویر صفحات حاوی آن به همراه متن حاوی عبارت به صورت برجسته‌شده نمایش داده می‌شوند.

نمایش نتایج در یک کتاب

با انتخاب هر صفحه می‌توانید تصویر آن صفحه را ببینید. امکان آن که از ابتدا عبارتی را در یک کتاب خاص بگردید نیز وجود دارد. آن را باز کنید. امکان جستجو در متن آن (اگر OCR شده باشد) از کادر بالای آن وجود دارد.

جستجو در متن یک کتاب خاص

۳. کاربران می‌توانند کتاب‌ها و صفحات آنها را نشان کنند و به فهرست نشان‌شده‌هایشان دسترسی دارند.

نشان شده
نشان شده‌ها

۴. از کارکردهای ثانویه که بگذریم 😉 امکان فهرست‌گذاری صفحات کتاب‌های نسکبان با متن گنجور فراهم شده است. لذا می‌توان امیدوار بود که در آینده منابع چاپی همهٔ متون گنجور را با استفاده از آن فهرست‌گذاری کنیم. روش کار مشابه همان کاری است که در گنجینهٔ گنجور انجام شده. پس از نام‌نویسی و ورود به نسکبان، کتاب مد نظر را پیدا می‌کنیم. وارد آن می‌شویم و زیر صفحه‌ای که با شعری از گنجور مرتبط است از دکمهٔ «پیشنهاد شعر مرتبط با گنجور» به صفحه‌ای مانند شکل بعد می‌رسیم که می‌توانیم در دو سمت صفحه نسکبان و گنجور را ببینیم و بین صفحات آنها مستقلاً حرکت کنیم.

پیشنهاد شعر مرتبط در گنجور

۵. نسکبان هم‌اکنون روی سروری که برای پشتیبان‌گیری از داده‌های سرور اصلی گنجور تهیه شده میزبانی می‌شود. این سرور در ایران قرار دارد و احتمالاً با فیلترشکن‌ها و شاید با کاربران خارج از ایران مشکلاتی داشته باشد. از آنجا که مهمترین شاخص تهیهٔ این سرور فضای دیسک بوده مشخصات سخت‌افزاری خوبی هم ندارد. به این دلایل انتظار ندارم که این سرور در برابر ترافیک بالای ورودی پاسخگویی مناسبی داشته باشد. خصوصاً که جستجوی متنی داخل همهٔ کتابها نیز پردازهٔ سنگینی است. در آینده پروژه‌های امیدوارکننده‌ای مانند ایران سرچ و همینطوراحتمالاً خود سها و کتابخانهٔ ادبیات -اگر قابلیت جستجوی متنی داخل کتاب‌ها را اضافه کنند- می‌توانند جایگزین‌های پایدارتری برای نسکبان باشند و کارکرد نسکبان بیشتر به یکپارچگی آن با گنجور محدود شود. بسته به استقبال و میزان پایداری شاید در آینده سرور بهتری برای نسکبان تهیه کردم تا پاسخگویی بالاتری داشته باشد. در حال حاضر و با توجه به شلختگی کلی در طراحی و کمبود امکانات نرم‌افزاری نسکبان و همینطور سرور و سخت‌افزار زغالی با توجه به کارکردهای -در حال حاضر- به نظر بی‌نظیرش، نسکبان رتبهٔ بالاتری به نسبت گنجور در کسب عنوان «لنگه کفش کهنه در بیابان» کسب می‌کند 😉 !

نسکبان جای زیادی برای کار و بهبود دارد. برای آن که کنترل بهتری روی آن داشته باشم استفاده از آن را منوط به نام‌نویسی و ورود کاربران کرده‌ام. به این ترتیب از ایندکس شدن میلیون‌ها صفحهٔ آن روی گوگل جلوگیری می‌کنم، آمار دقیقی از میزان استفاده از آن دارم، احتمالاً حجم استفاده از آن به دلیل آن که بسیاری از سد نام‌نویسی و ایجاد حساب کاربری عبور نمی‌کنند پایین و کارایی آن با وجود سخت‌افزار ضعیف معقول باقی می‌ماند و اگر بعدها خواستم آن را واگذار کنم مالک و نگه‌دارندهٔ بعدی دست بازتری روی انتخاب آن که آن را چطور می‌خواهد در اختیار کاربر نهایی قرار دهد خواهد داشت.