تازه‌های گنجور

جایی، در توضیح پیوندی که به سایت گنجور داده شده بود آمده بود که «گنجور مجموعه‌ی تقریباً کاملی از شعرهای فارسی است». این توصیف مسلماً درست نیست. به نظر شما گنجور پوشش دهنده‌ی چند درصد از ادبیات منظوم ایران است؟ عنصری، امیرمعزی، ابن‌یمین، کمال‌الدین اصفهانی، بیدل دهلوی، کلیم کاشانی، قاآنی و …! تا دلتان بخواهد می‌توان از شاعران بزرگی نام برد که حتی یک شعر کوچک از آنها در گنجور نیست. تازه به آنچه که هست -اگر نگاه کنید- بخش بزرگی از آثاری که در گنجور آمده گزیده‌های ناکامل و پرغلط از آثار شاعران است (غزلیات امیرخسرو دهلوی را محض نمونه ببینید). علت این امر هم مشخص است: تبدیل متن چاپی به متن قابل استفاده در سایتها و نرم‌افزارهای کامپیوتری نیازمند صرف وقت، هزینه و نیروی انسانی است و در مدلهای غیرتجاری و ناسودده فراهم آوردن چنین امکاناتی ممکن نیست. در نتیجه، گنجور و بسیاری از سایتهای مشابهی که این آثار را در دسترس قرار داده‌اند همگی صرفاً متکی به یک پایگاه‌داده‌های آزاد، محدود از لحاظ حجم و نسبتاً پرغلط بوده و هستند (یا احیاناً متکی هستند به پایگاه‌داده‌های نرم‌افزار درج ۷۸ از شرکت مهرارقام که از لحاظ متن -منهای دسته‌ای از غلطهای ایجاد شده توسط مشکلات سکوهای نرم‌افزاری- متن آن با ری‌را مشابهت کامل دارد).

چاره چیست؟! چرا نباید ادبیات منظوم و منثور ما، ارثیه‌ی ارزشمند ما در دسترس ما باشد؟ با توجه به عدم وجود یک مدل سودده و در عین حال آزاد برای انجام این کار، با توجه به هزینه‌های این کار چه می‌شود کرد؟

من فکری دارم. کسانی که نوشته‌های من را از طریق وبلاگ شخصیم دنبال می‌کنند این روزها مکرر راجع محصول او.سی.آر فارسی آراکس شنیده‌اند (اینجا، اینجا و اینجا را ببینید). من یک نسخه از این محصول را در اختیار دارم، به تواناییهای آن اعتقاد دارم و تصور می‌کنم این محصول می‌تواند در این زمینه کمک زیادی بکند. از لحاظ ابزارهای سخت‌افزاری کافی است اسکنری تهیه کنم و شروع به تبدیل آثار چاپی به متنهای قابل درج در گنجور کنم، این سهمی است که من می‌توانم در این کار به عهده داشته باشم: صرف وقت برای اسکن کردن آثار چاپی و درج آنها در گنجور. در حجمهای کوچک می‌توانم کار بازبینی و تصحیح غلطها را هم انجام دهم. اما ترجیح می‌دهم در صورتی که حجم ورودیها بالا باشد فکری برای شرکت دادن علاقمندان دیگر در تصحیح غلطها به صورت آنلاین به کمک تصویر نسخه‌های چاپی بکنم.

اما سهم شما: شما می‌توانید ورودیهای آن کار را تهیه کنید. اگر نسخه‌هایی از آثار شاعران فارسی‌گو را در اختیار دارید که حالت چاپی دارند (خطی نیستند، با خط نستعلیق هم نوشته نشده‌اند) و به آنها نیاز ندارید آنها را برای من بفرستید (با توجه به آن که من برای اسکن سریع این آثار نیاز دارم آنها را از هم باز کنم امیدی به برگشت آنها نداشته باشید! حتی اگر بازشان نکنم یا شرایط آنها مناسب تبدیل نباشد آنها را به عنوان هدیه از طرف شما برای خودم برمی‌دارم ). یا اگر اسکنر دارید و نمی‌خواهید اصل کتاب را از دست بدهید صفحات آن را اسکن کنید و برای من بفرستید، اگر خواستید به این شیوه عمل کنید حتماً قبل از شروع کار از طریق این صفحه با من تماس بگیرید تا در مورد حداقل دقت مورد نیاز و کیفیت اسکن راهنماییتان کنم. اگر هم آثاری را که در گنجور موجود نیست به صورت فایل متنی (و نه نرم‌افزار) در اختیار دارید آن را برای من ارسال کنید. برای اطلاع از نحوه‌ی ارسال فایل یا بسته‌ی فیزیکی کتابها از طریق این صفحه با من تماس بگیرید (در انتخاب آثار دقت کنید که آثار شاعران معاصر که تبدیل آنها به متن از مصادیق نقض حقوق مؤلفین است مناسب این کار نیستند، گزیده‌ها و گلچینها هم چندان به کار ما نمی‌آیند).

در صورت استقبال از این پیشنهاد صفحه‌ای برای ذکر نام و تشکر از کسانی که به این شیوه گنجور را یاری داده‌اند ایجاد خواهم کرد. منتظر تماس شما هستم!

طی چند وقت اخیر چینش شعرهای ترکیبی (ترجیع بندها، ترکیب بندها و مانند آن) تصحیح شد. دوستان اگر شعری دیدند که ترکیبی است و ابیات آن به هم ریخته است اطلاع دهند. غزلیات و قصاید محتشم کاشانی که از لحاظ ترتیب مشکل داشتند نیز از نو مرتب شدند و فهرستهای الفبایی متناسب با آنها نیز تهیه شد.

در طی چند روز اخیر امکان ارسال حاشیه وجود نداشت. علت این قضیه تلاش ناموفق من برای ارتقای نرم‌افزار مدیریت سایت بود که بعد از بازگشت به ویرایش قدیمی‌تر، برخی تغییرات روی ویرایش قدیمی اعمال نشده بود. متأسفانه گرفتاریهای شخصی این روزهای من مانع آن شد که متوجه مشکل شوم و مشکل لاینحل ماند تا این که امروز مشکل را دیدم و حل کردم. مدتها در نظر داشته‌ام یک تالار گفتگو برای طرح و حل این طور مشکلات راه‌اندازی کنم که وسواس و تعلق خاطر به رابطهای کاربری کاملاً بومی و مطابق استانداردهای طراحی وب تا به حال مانع انجام این کار شده.

دوستان علاقمند به فلیکر بد نیست سری به این گروه بزنند و عضو شوند یا نظراتشان را ارائه دهند. در مورد این گروه برنامه‌هایی دارم که اگر فرصت پیدا کنم عملیشان می‌کنم. اینجا را هم ببینید بد نیست.

در قسمت پایین هر شعر، تبلیغی راجع به یک نرم‌افزار تشخیص متن فارسی گذاشته‌ام (تولید شده در شرکتی که در آن کار می‌کنم، بابت این تبلیغ هم اضافه حقوق نگرفته‌ام و از روی علاقه به این نرم‌افزار و شرکت محل کارم این کار را انجام داده‌ام). دوست دارم بدانم نظرتان راجع به این کار من چیست؟ با توجه به این که گنجور قرار نیست متعلق به یک شخص یا شرکت باشد آیا من کار درستی کرده‌ام؟ آیا با توجه به این که تمام هزینه‌های گنجور را شخصاً و از جیب خودم پرداخت کرده‌ام، حق دارم چنین کاری بکنم یا نه؟ رک باشید لطفاً!

۱) مشکل بزرگی از ری‌را به گنجور سرایت کرده بود و آن جا افتادن حرف «ؤ» و با شدت کمتری حرف «ئ» در بسیاری از اشعار بود که در حاشیه‌های تعداد زیادی از دوستان به آن اشاره شده بود (+، +، + و …). خوشبختانه نقل متن اشعار در نرم‌افزار درج ۷۸ با نقل ری‌را همخوانی دارد با این تفاوت که اشکال مزبور در آن مشاهده نمی‌شود. از این رو با یک مقابله‌ی ماشینی با پایگاه داده‌های این نرم‌افزار حدود ۱۳۰۰ مورد از اشکالات اینچنینی یافته و رفع شد.

۲) گزیده‌ی غزلیات شهریار با استفاده از پایگاه داده‌های نرم‌افزار درج به گنجور اضافه شد.

۳) با اشارات دوستان (+ و +) متوجه اشکالات عمده‌ای در نحوه‌ی سازماندهی گزیده‌ی غزلیات امیرخسرو دهلوی شدم. مشکل در اینجا بود که این گزیده در واقع خیلی جاها دستچین ابیاتی از هر غزل بوده و برای همین زیاد دیده می‌شد که پاره‌های ناهمگون غزلهای مختلف در قالب یک غزل آورده شده‌اند. این بخش سازماندهی مجدد شد و یک فهرست الفبایی نیز برای آن ایجاد شد.

۴) مثنویها و ابیات پراکنده‌ی به جا مانده از رودکی که در سازماندهی اشعار رودکی موقتاً حذف شده بودند با سازماندهی جدید بازگردانده شدند (البته بدون تصحیح دستی).

از این به بعد، با استفاده از امکان «شماره‌گذاری ابیات» که از طریق کادر حاشیه‌ها در دسترس قرار گرفته، می‌توانید شماره‌ی ابیات را ببینید که برای اعلام غلطهای املایی و مانند آن کارایی دارد. این قابلیت در مرورگرهای فایرفاکس ویرایش ۲، اپرا ویرایش ۹ و اینترنت اکسپلورر ویرایش ۷ آزمایش شده و کار می‌کند. در صورتی که با مرورگرهای جدید دیگر آزمایش کردید و کار نکرد لطفاً نام و ویرایش مرورگر خود را در نظرات همین نوشته اعلام کنید. البته این قابلیت در مورد ترکیب بندها و ترجیع‌بندهایی که مصاریع آنها به درستی چیده شده درست کار نمی‌کند که در آینده در مورد آنها هم تدبیری اندیشیده خواهد شد.

اواخر هفته‌ی گذشته گنجور در آستانه‌ی عبور از سقف پهنای باند بود که برای جلوگیری از رخداد فروردین ماه پهنای باند بیشتری برای آن خریداری شد (ضمن تشکر از دوستانی که قول کمک در این زمینه را داده‌اند).

بعدنوشت: مسئله‌ی شماره‌گذاری ابیات برای ترجیع بندها و ترکیب بندها هم حل شد.

آنچه در پی می‌آید مقاله‌ای است به قلم آقای سعید کریمی که با کسب اجازه از ایشان و با کمی ویرایش در تازه‌های گنجور بازنشر شده است. نویسنده، این مقاله را در تاریخ هشتم اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۶ در وبلاگ شخصی خودشان منتشر کرده‌اند. به گفته‌ی ایشان مقاله به مناسبت روز سعدی (اول اردیبهشت) تهیه و اول بار در جلسه‌ای به میزبانی انجمن ادبی دانشگاه بوعلی سینا ارائه شده بوده است.

پیش گفتار

با هر تعریفی به شعر نگاه کنیم، از مقوله‌ی زبان ناگزیریم. به قول ِ محمدرضا شفیعی کدکنی در سطور ِ آغازین ِ موسیقی شعر «شعر حادثه‌ایست که در زبان روی می‌دهد و در حقیقت گوینده‌ی شعر، با شعر ِ خود، عملی در زبان انجام می‌دهد».

کلام ِ سعدی (چه شعر و چه نثر) بی شک یکی از قلل ِ رفیع ِ زبان پارسی است که به کشف ِ ظرفیتهای ویژه‌ای در این زبان انجامیده است. همین که مهمترین نمونه‌ی سهل و ممتنع‌گویی در ادبیات پارسی، سعدی‌ست خود حکایت از تمایز ِ ویژه‌ی آثار ِ او از دیگران دارد. پیش از آغاز ِ بحث ِ اصلی ِ این گفتار لازم می‌دانم یادآور شوم به قدری سعدی در ادبیات ِ کلاسیک ِ پارسی جایگاه ِ ویژه ای دارد که به صرف ِ اینکه سعدی در نظم یا نثر به حرکتی در حیطه‌ی فرم یا نحو دست زده باشد، این حرکت می‌تواند مشروعیت یابد و اگر سعدی از حرکتی اکراه کرده باشد می‌توان گفت که آن حرکت در ادبیات ِ کلاسیک مشروعیت و مقبولیت نداشته است. برای اثبات ِ این مدعا (اگر آنرا همانند ِ نگارنده بدیهی نپنداریم!) البته که مجال ِ گسترده ای لازم است که خارج از حوصله‌ی این گفتار است.

برای درک ِ بهتر از تلقی ِ سعدی از شاعرانه گی می‌کوشم تا در این مجال با بضاعت ِ اندکی که دارم به بررسی ِ غزلی مشهور از او بپردازم، که هم او گوید:

ادامه مطلب را بخوانید »

با اضافه شدن صفحه‌ی حاشیه‌ها که از طریق پیوندهای پایین صفحات گنجور در دسترس قرار گرفته، از این به بعد می‌توانید حاشیه‌های نوشته شده برای شعرها را بخوانید و دنبال کنید.

یکی از دوستان گنجور، آقای مانی مانوی تصاویر صفحاتی را از یک دیوان حافظ برایم فرستاده‌اند که به گفته‌ی ایشان متعلق به سال ۸۹۰ هجری است. از دیدن این تصاویر ذوق زده شدم و بد ندیدم -با اجازه‌ی ایشان- این ذوق‌زدگی را با شما شریک شوم. ببینید:

با کلیک بر روی هر تصویر به صفحه‌ای هدایت می‌شوید که در آن با کلیک بر روی تصویر می‌توانید اندازه‌ی بزرگتر آن را مشاهده کنید. طرز نوشتن حروف «چ» و «گ» در این صفحات به نظرم جالب است.

غزلهایی که صورت کامل آنها در این تصاویر آمده اینها هستند: غزل شماره ۸۲ و غزل شماره ۹۱.

طی چند روز اخیر قصاید و قطعات پراکنده‌ی به جا مانده از رودکی را سازماندهی و مرتب کردم و آنها را با یک نسخه‌ی چاپی (گزیده‌ی اشعار رودکی به انتخاب و شرح دکتر جعفر شعار و دکتر حسن انوری چاپ اول، ۱۳۷۳) مقابله و تصحیح کردم و تغییرات را هم مستند کردم. با یک مرور کلی فکر می‌کنم با من هم عقیده شوید که کیفیت تایپ اشعار در ری‌را با حد قابل قبول فاصله‌ی زیادی داشته. فقط امیدوارم این کیفیت در اشعار روان‌تر و نزدیک‌تر به زبان عصر حاضر همانند آثار حافظ و سعدی این گونه نباشد. مثنویات پراکنده‌ی به جا مانده از رودکی را نیز در فرصت مناسب به آثار درج شده اضافه و حتی‌الامکان آنها را تصحیح می‌کنم (این آثار پیشتر با ترتیب و سازماندهی نامناسبی در دسترس قرار داشتند که با تغییرات اخیر ترجیح دادم فعلاً آنها را حذف کنم).

برنامه‌ی مناسب جهت مرتب‌سازی اشعار بر اساس قافیه، ردیف و حروف روی را نیز آماده کردم و آن را برای مرتب کردن مجدد اشعار رودکی و همین طور دوبیتی‌های باباطاهر به کار گرفتم. یکی از بازدیدکنندگان قبلاً اشاره‌ای کرده بود به این مشکل در دوبیتی‌های باباطاهر که الان باید حل شده باشد.

افزونه‌ی وردپرس فارسی گنجور را هم به آخرین نگارش منتشر شده‌ی آن ارتقا دادم که به این ترتیب امیدوارم با تکیه بر زحمت دوستان مشکل بزرگ جستجوی کلمات حاوی حرف «ی» نیز حل شده باشد.

در طول ایام عید، هفت یا هشت روزی گنجور در دسترس نبود. علت آن رسیدن گنجور به سقف پهنای باندش بود که البته با توجه به روند افزایشی تعداد بازدیدها پیش‏بینی آن می‏شد. پیش‌تر فکرهایی برای جلوگیری از وقوع این اتفاق شده بود: بیشتر عکسها به سرویسهای رایگان میزبانی انتقال یافته بودند و در آنجا میزبانی می‌شدند و با خرید یک ارتقای میزبانی پهنای باند اولیه از ۲ گیگابایت به ۴ گیگابایت در ماه افزایش یافته بود که البته کافی نبود و پهنای باند تمام شد. با این تفاسیر -متأسفانه- هنوز هم احتمال وقوع پیشامد مشابه در روزهای پایانی هر ماه میلادی وجود دارد که امیدوارم کمتر موجب رنجش خاطر بازدیدکنندگان دائمی شود.

با توجه به این که تعطیلات نوروز را -حدود بیست روز- در ولایت سپری کردم و در این مدت عمداً از اینترنت دوری گزیدم، تعداد زیادی نظر، حاشیه و ایمیل مرتبط با گنجور، بازبینی نشده یا در انتظار پاسخ در صف مانده‌اند که امیدوارم هر چه زودتر فرصت مرور آنها را پیدا کنم.